آذَرْخورِ اَشْتاذْ گُشْنَسْپ [āzar xor-e aštāz gošnasp]، ریاضی‌دان ایرانی سده‌های ٤ و ٥ق/١٠ و ١١م، که در گاه‌شماری، به‌ویژه گاه‌شماری ایران باستان نیز دست داشت. در آثار بیرونی ــ که تنها مآخذ ما دربارۀ آذرخور به‌شمارمی‌آید ــ نام وی به‌گونه‌های‌ابوالحسن آذرخورای یزدانخسیس (تصحیف یزدانجشنس = یزدان گشنسپ)، ابوالحسن آذرخور المهندس و آذرخوربن اشتاذ گشنسپ آمده است ( الآثار...، ٤٤، ٩٩، ٢١٩؛ استخراج...، ٦، ١٩)؛ اما باتوجه به نامهای مشابه در «نام‌نامۀ ایرانی» یوستی (ص ٣, ١٢٢, ١٤٦)، چنین می‌نماید که صورت درست آن آذرخور اشتاذ گشنسپ باشد.
آذرخور دست‌کم یک‌بار با بیرونی دیدار داشته است؛ زیرا بیرونی در آثارالباقیه (همانجاها)، روایتی دربارۀ پیدایش نخستین انسان و مطالبی دربارۀ سروش روز را که خود از زبان آذرخور شنیده، نقل کرده، و افزون بر این، نظر آذرخور را دربارۀ نام ٥ روز اندرگاه (خمسۀ مسترقه) در کنار آراء دیگر آورده است. بیرونی همچنین در ضمن برهانهای قضیۀ نخست کتاب استخراج الاوتار فی الدائره نیز دو برهان از آذرخور آورده است. نخستین برهان آذرخور با اندک اختلافی شبیه به یکی از براهین ارشمیدس در کتاب الدوائر است ( استخراج، ٦-٧، ١٨-٢٠؛ قربانی، تحریر...، ٧٠-٧٣، ٩٠-٩١؛ زوتر، ١٣-١٤, ٢٠, ٦٧). بیرونی از میان ٢٢ برهانی که از خود و دانشمندان دیگر برای این قضیه آورده، دومین برهان آذرخور را (با تغییری اندک) برای ذکر در قانون مسعودی برگزیده، اما از آذرخور یاد نکرده است (نک‌ : ص ٢٧٣-٢٧٤؛ نیز قربانی، بیرونی‌نامه، ٢٨٦-٢٨٧).

مآخذ

بیرونی، ابوریحان، الآثارالباقیة، به کوشش ادوارد زاخاو، لایپزیگ، ١٩٠٦م؛
همو، استخراج الاوتار فی الدائرة، حیدرآباد دکن، ١٣٦٧ق/ ١٩٤٨م؛
همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛
قربانی، ابوالقاسم، بیرونی‌نامه، تهران، ١٣٥٣ش؛
همو، تحریر استخراج الاوتار، تهران، ١٣٥٥ش؛
نیز:

Justi, F., Iranisches Namenbuch, Hildesheim, ١٩٦٣;
Suter, H., «Das Buch der Auffindung der Sehnen im Kreise von Abūʾl-Raiħān Muħ el-Bīrūnī», Bibliotheca Mathematica, ١٩١٠-١٩١١, vol. XI.
یونس کرامتی