پسر فرهاد سوم که پس از شکست بـرادرش مهرداد ــ که ظاهـراً زمان کـوتاهی پیش از او فـرمانروایی داشته است ــ به یاری نجبا بـه پـادشـاهی رسید (راولینسن، ١٤٧-١٥٠؛ گوتشمید، ٨٦-٨٧؛ نک‌ : اشپیگل، III/٩٨-١٠٠). با اینکه مهرداد پس از توسل بیهوده به گابینیوس، فرمانروای رومی سوریه، از سورنا، سپهسالار ارد شکست خورد، این کشمکش خانوادگی به رومیان فرصت داد تا در امور داخلی ایران مداخله کنند (ولسکی، ١٢٧-١٢٨). هنوز کشاکش ارد با مهرداد به پایان نرسیده بود که رومیان، کراسوس، سردار خود را با هدف لشکرکشی به ایران به سوریه فرستادند (نک‌ : دبواز، ٧٨ ff.؛ کالج، ٣٧ ff.) و ظاهراً بهانۀ او یاری کردن مهرداد برای رسیدن به پادشاهی بود (بیوار، ٥٠).
کراسوس در٥٤ق‌م از فرات گذشت و با تسخیر چند شهر این سوی رود به‌پیروزیهایی رسید. سیلاکس،فرمانده‌اشکانی آنجا در نزدیک ایخنه از کراسوس شکست خورد و با زخمی که برداشته بود، خود را با خبر حملۀ دشمن به شاه ایران رساند. کراسوس نیز چون زمستان فرا رسیده بود، با گذاشتن شماری از نیروهای خود در نواحی تسخیر شده، به سوریه بازگشت تا در آغاز سال بعد لشکرکشی خویش‌را به ایران از سربگیرد(پلوتارک، III/٣٧٣ ff.). ارد به همراه سپاهیانش به ارمنستان رفت تا ارته وزد، پادشاه آن سرزمین و هم‌پیمان کراسوس را از پیوستن به او باز دارد. نیز سورنا را باسپاهی به نواحی تسخیر شده گسیل‌کرد(دیو، III/٤٢٩؛ اشپیگل، III/١٠٤-١٠٥) و به گمان، هم او بود که ابگار، شاه اسروئنه و هم‌پیمان دیگر کراسوس را وا داشت به او خیانت کند و نیروهای وی را به بیابان بکشد (نک‌ : دیو، III/٤٣٥ ff.؛ بیوار، ٥٣). در نبردی که نزدیک کرهه روی داد، نیروهای رومی که بسیار بیش‌از سپاه‌اشکانی بودند،شکست‌یافتند.کراسوس و پسرش و همچنین ٢٠ هزار تن از نیروهای رومی کشته شدند و ١٠ هزار تن دیگر به اسارت درآمدند (برای تفصیل، نک‌ : همو، ٥٢-٥٥). سر کراسوس توسط سیلاکس نزد ارد که در جشن در دربار ارته وزد شرکت داشت، آورده شد و به مناسبت این پیروزی، خواهر شاه ارمنستان به عقد پاکُر، ولی‌عهد ایران درآمد (همو، ٥٥-٥٦).
با اینکه در پی این پیروزی، فرات تا مدتها مرز ایران و روم شد (نک‌ : دبواز، ٩٣)، در ٥٢ق‌م کاسیوس، سردار رومی به نواحی فرات تاخت و شماری از مرزبانان ایرانی را از پای درآورد(نک‌ : دیو، همانجا). پاکر به فرمان ارد به مقابلۀ رومیان شتافت، ولی مقاومت کاسیوس او را به عقب‌نشینی وا داشت.
از این پس تا پایان پادشاهی ارد، سپاهیان او بیشتر به فرماندهی پاکر، با سپاهیان رومی می‌جنگیدند و سوریه و فلسطین چندین بار دست به دست شد. در ٤٠ق‌م پاکر به فرمان ارد و به یاری لابیه‌نوس، سردار پناهندۀ رومی به ایران، سوریه، فلسطین و بخش بزرگی از آسیای صغیر را تسخیر کرد.
در ٣٩ق‌م رومیان، پابلیوس ونتیدوس را به مقابله با اشکانیان فرستادند. او چند بار سپاه اشکانی را شکست داد و در این میان نخست لابیه‌نوس و سپس پاکر کشته شدند، ولی درگیریها همچنان ادامه داشت. ارد پس از کشته شدن پاکر، فرزند دیگرش فرهاد (چهارم) را به ولی‌عهدی برگزید و فرمانروایی را به او سپرد، اما به زودی از اندوه مرگ پسر محبوبش، پاکر درگذشت (همو، ٣٨٩، ٣٠١، V/٢٦٩؛ بیوار، ٥٨).
٣. ارد سوم (سل‌ ٤-٦م)، پادشاه اشکانی از یک شاخۀ فرعی آن خاندان که به یاری نجبا به پادشاهی رسید، اما به زودی ظاهراً به سبب تندخویی در یک میهمانی یا شکار به دست همان نجبا کشته شد. سکه‌ای از او مربوط به سال ٣١٧ سلوکی (٦م) در دست است (یوسفوس، IX/٣٧؛ نیز نک‌ : گوتشمید، ١١٨؛ دبواز، ١٥١؛ بیوار، ٦٨؛ ولسکی، ١٤٩).

مآخذ

Bivar, A. D. H., «The Political History of Iran under the Arsacids», The Cambridge History of Iran, ed. E. Yarshater, vol. III(١), Cambridge, ١٩٨٣;
Colledge, M. A. R., The Parthians, London, ١٩٦٧;
Debevoise, N. C., A Political History of Parthia, New York, ١٩٦٨;
Dio, Roman History, tr. E. Cary, London, ١٩٥٤, ١٩٥٥;
Gutschmid, A. von, Geschichte Irans und seiner Nachbarländer, Graz, ١٩٧٣;
Josephus, Jewish Antiquities, tr. L. H. Feldman, London, ١٩٦٩;
Plutarch, Lives, tr. B. Perrin, London, ١٩٥٧, ١٩٥٨;
Rawlinson, G., The Sixth Great Oriental Monarchy, Tehran, ١٩٧٦;
Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Amsterdam, ١٩٧١;
Wolski, J., L’empire des Arsacides, Lovanii, ١٩٩٣.
مهرداد قدرت دیزجی