آذَر [āzar]، مهدی (١٢٨٠-١٣٧٣ش/١٩٠١-١٩٩٤م)، پزشک، استاد دانشگاه، مدیر بیمارستان، وزیر فرهنگ و فعال سیاسی. او در مشهد به دنیا آمد. پدرش، میرزا علی آقا تبریزی مجتهد بود. تحصیلات مقدماتی و متوسطه را در تهران گذراند و سپس وارد مدرسۀ طب شد. آذر تخصص پزشکی خود را در رشتۀ بیماریهای داخلی در دانشگاه پاریس گذراند و در دانشکدۀ پزشکی دانشگاه تهران به تدریس مشغول شد (عاقلی، ١/٣). در ١٣٢١ش به عضویت انجمن اسلامی دانشجویان درآمد (بازرگان، ١/٢٢٢) و اندکی بعد، همکاری با حزبهای ملی‌گرا را آغاز کرد ( اسناد...، ٢/٢٩٩-٣٠٠). در وزارت بهداری سمتهایی را احراز کرد و مدیریت بیمارستان رازی به او سپرده شد. در همین مقام بود که درگیری‌اش با رزم‌آرا، نخست‌وزیر وقت در ١٣٢٩ش وی را به شهرت رساند (عاقلی، همانجا). در ٣١ تیر ١٣٣١، آذر از سوی دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر به عنوان وزیر فرهنگ منصوب شد. تدوین لایحه‌های جامع مطبوعاتی (نک‌ : حزب...، ١٤٤-١٦٤) و شورای عالی فرهنگ (نک‌ : ترکمان، ١٢١) از جملۀ اقدامات او در این سمت بود. پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢، مدت کوتاهی در بازداشت به سر برد و پس از آزادی به طبابت پرداخت. با شروع فعالیت جبهۀ ملی (ه‌ م) دوم، فعالیت سیاسی او نیز بار دیگر آغاز (شریعتی...، ١/٩٨)، و به عنوان مشاور هیئت اجرائیۀ مرکزی جبهۀ ملی انتخاب شد. در پی حملۀ نیروهای نظامی به دانشگاه تهران در بهمن ١٣٤٠، دستگیر شد و تا شهریور ١٣٤١ در زندان ماند (عاقلی، ١/٤). وی در کنگرۀ جبهۀ ملی (دی ١٣٤١) به عنوان عضو شورای مرکزی انتخاب شد (شریعتی، ١/١٠٢). پس از انحلال جبهۀ ملی دوم در ١٣٤٢ش، بر اثر اختلاف نظر میان سران جبهه، از فعالیتهای سیاسی کناره‌گیری کرد (عاقلی، ١/٣).

مآخذ

اسنـاد احـزاب سیـاسی ایران (١٣٢٠-١٣٣٠)، بـه کـوشش بهروز طیرانـی، تهران، ١٣٧٦ش؛
بازرگان، مهدی، خاطرات، به کوشش غلامرضا نجاتی، تهران، ١٣٧٧ش؛
ترکمان، محمد، یادنامۀ دکتر یدالله سحابی، تهران، ١٣٧٧ش؛
حزب ایران، به کوشش مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران، ١٣٧٩ش؛
شریعتی به روایت اسناد ساواک، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٧٨ش؛
عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ش.
مسعود کوهستانی‌نژاد