اقبال آذر \eqbāl-e āzar\، ابوالحسن، ملقب به اقبال‌السلطان (ح ١٢٤٢- ١٣٤٩ ش)، خوانندۀ ایرانی. در روستای الوند قزوین به دنیا آمد. در هفت‌سالگی، پدرش ملاموسى را از دست داد و برای یادگیری نوحه‌خوانی و تعزیه‌خوانی، نزد میرزا حسن قزوینی به قزوین رفت. سپس فراگیری تعزیه‌خوانی را نزد حاج ملا عبدالکریم جنابِ قزوینی ادامه داد (خالقی، ٢٣٠؛ فتحی، ٢-٦).
او به نوحه‌خوانی و تعزیه‌خوانی در قزوین اشتغال داشت تا اینکه در ١٢٧٧ ش، به‌همراه تعزیه‌خوانان و شبیه‌خوانان قزوینی به تکیۀ دولتیِ تبریز رفت و با حکم محمد‌علی میرزا، ولیعهد قاجار، ابتدا عنوان فراش خلوتِ مخصوص، و سپس عنوان پیشخدمتِ مخصوص یافت، و میرزا ابوالحسن خان قزوینی نامیده شد ‌(نورمحمدی، ٣٩).
ابوالحسن در ١٢٨٥ ش، به‌همراه محمد‌علی میرزا که به سلطنت قاجار رسیده بود، به تهران مهاجرت کرد (فتحی، ١٢) و تعزیه‌خوان و شبیه‌خوانِ تکیۀ دولت در پایتخت گردید. با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان در ١٢٨٨ ش، وی در معیت محمد‌علی شاه به سفارت روسیه پناهنده شد (نورمحمدی، ٣٩-٤٠).
هرچند برخی معتقدند لقب اقبال‌السلطان را احمد شاه به اقبال آذر داد (فتحی، ١٤؛ حدادی، ٤٢)، برخی دیگر نیز بر آن‌اند که در ١٢٩١ ش صمد خان شجاع‌الدوله، حکمران دست‌نشاندۀ روسها در آذربایجان، او را ملقب به اقبال‌السلطان گردانید (نور‌محمدی، ٤١). شجاع‌الدوله پس از شهادت ثقة‌الاسلام، اقبال‌السلطان را به‌عنوان ندیم و مصاحبِ میرزا‌حسن مشکوٰة‌الممالک، داماد ثقةالاسلام، به تفلیس گسیل داشت (غلامیه، ٢٨٨؛ نورمحمدی، ٤٢).
ابوالحسن خان اقبال‌السلطان در ١٢٩٢ ش به ایران بازگشت و با هنرمندان موسیقی، به‌ویژه در انجمن اخوتِ تهران، بیشتر آشنا شد (همانجا). او در اواخر همان سال، به‌همراه هنرمندانی چون غلامحسین درویش خان (تار)، باقر خان رامشگر (کمانچه)، حسین طاهر‌زاده (آواز) و عبدالله دوامی (تنبک و تصنیف‌خوانی) به تفلیس، که پیش‌تر در سفر با مشکوٰة‌الممالک با آنجا آشنا شده بود، سفری کرد و ضمن برگزاری برنامه‌ای با عنوان «شرق کنسرتی» (کنسرت شرق) در سالن «کازیونّی تئاتر» شهر تفلیس در فروردین ماه ١٢٩٣ (شوشینسکی، ٥٦) و چند کنسرت دیگر، صفحاتی را ضبط کردند که با نشان تجاری شرکت آلمانی مونارک رکورد، منتشر شدند و فقط چند نمونه از آنها به ایران رسید؛ چرا‌که اصلِ آنها برای تکثیر به کارخانۀ شرکت گرامافون در مسکو فرستاده شد و از سوی دیگر، به‌سبب شروع جنگ جهانی اول در همان سال و انتقال تجهیزات کارخانۀ مذکور به حومۀ مسکو، هیچ خبری از صفحاتی که با قطار به مسکو ارسال شده بود، باز‌نیامد. با وجود این، تعداد ١٩ صفحه از آوازهای اقبال‌السلطان سالم به ایران رسید که هم‌اکنون موجود است (نورمحمدی، ٤٣-٤٤؛ منصور، ٢١٠؛ کینیر، ٥٩-٦٠).
اقبال‌السلطان از ١٢٩٤ ش، دوباره پیشخدمت مخصوص ولیعهد قاجار، محمد‌حسن میرزا، در تبریز شد و نیز نایب‌الحکومگی خلخال را به مدت یک سال، در ١٣٠٠ ش تجربه کرد (فتحی، همانجا؛ حسینی، ٣٥-٣٦). با اجرای قانون سجل احوال در اسفند ماه ١٣٠٤، ابوالحسن خان اقبال‌السلطان نام خانوادگیِ اقبال آذر را برگزید، همچنین او کنسرتهای متعددی را در تبریز برگزار کرد، مانند کنسرتی با ویولنِ شهباز برمکی، دیگر پیشخدمت مخصوص محمد‌حسن میرزا در ١٢٩٨ ش؛ کنسرت به نفع زلزله‌زدگان سلماس با تارِ محمد‌حسن عذاری در ١٣٠٩ ش (به قولی ١٣٠٨ ش)؛ کنسرت با تارِ علی‌اکبر شهنازی در ١٣١٠ ش؛ کنسرت به نفع سیل‌زدگان تبریز با محمد‌حسن عذاری در ١٣١٣ ش؛ و جز اینها (نورمحمدی، ٤٥-٤٦؛ فتحی، همانجا). اقبال آذر مناصب دولتی مختلفی را به‌ویژه در شهرداری تبریز داشت و مساعدتهایی را به‌عنوان کفیل شهرداری تبریز، برای اجرای ارکستر انجمن موسیقی ملی به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب مشروطه، در این شهر (١٣٢٤ ش) به عمل آورد (خالقی، ٢٣٠).
او از اواخر همان سال، به همکاری با قسمت موسیقیِ ادارۀ هنرهای ظریفۀ دموکرات (اینجه صنعتلر اداره‌سی) پرداخت (عذاری، ١٧٢-١٧٣؛ نورمحمدی، ٤٩). سپس به تهران عزیمت کرد و چندی بعد، به تبریز بازگشت. وی در ١٣٢٨ ش، از شهرداری تبریز بازنشسته شد (حسینی، ٢٠٨).
هنرستان موسیقی تبریز در ١٣٣٥ ش شروع به کار کرد، اما اقبال آذر تمایلی به همکاری با آنجا نداشت (صفر‌زاده، هنرستان ... ، ١٩٢). او برای همکاری با رادیو ایران، دوباره به تهران رفت، ولی در کمتر از یک سال، باز هم به تبریز برگشت. در ١٣٣٨ ش، به ریاست شورای موسیقی رادیو تبریز منصوب شد و جشن تولد صد‌سالگی‌اش هم از طرف ادارۀ کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی در ١٣٤٦ ش برگزار گردید (همان، ٢٢٤؛ نورمحمدی، ٥٢). اجراهای آواز ابوالحسن اقبال آذر در تبریز را از اواسط دهۀ ١٣٢٠ ش به بعد، اغلب تارِ غلامحسین بیگجه‌خانی و دایرۀ محمود فرنام همراهی می‌کرد (صفرزاده، موسیقار ... ، ٢٤، ٦٦، ٦٩-٧٠).
با اینکه اقبال آذر علاقه‌ای به آموزش و تربیت شاگرد نداشت، ولی برخی از علاقه‌مندانش توانستند نزد وی، گوشه‌هایی از آواز ایرانی را تعلیم ببینند، مانند ابراهیم بوذری، رضا‌قلی میرزا ظلی، اکبر هریسچی، ملوک ضرابی، غلامرضا قیطانچیان و علی بخشایشی (میثمی، ١٤).
او در روز دوشنبه سوم اسفند ماه ١٣٤٩ در محلۀ اهراب تبریز درگذشت و در قبرستان شاوه به خاک سپرده شد؛ کالبدش سپس به گورستان وادی رحمت تبریز، و سرانجام به قطعۀ هنرمندانِ همان گورستان منتقل گردید (نورمحمدی، ٥٤). متأسفانه با نقل و انتقال و تعویض سنگ‌قبر، تاریخ تولد اقبال که در سنگ‌قبر قبلی ١٢٤٢ ش بود، در سنگ‌قبر جدید، به‌اشتباه به ١٢٥٢ ش تغییر یافت.

مآخذ

حدادی، نصرت‌الله، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
حسینی، جواد، با زمزمۀ هزار‌دستان، تهران، ١٣٨٢ ش؛
خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، ١٣٨١ ش؛
صفرزاده، فرهود، موسیقار تبریز، تهران، ١٣٩٢ ش؛
همو، هنرستان موسیقی تبریز، تبریز، ١٣٨٤ ش؛
عذاری، محمد‌حسن، سرگذشت پنجاه‌سالۀ هنرمندان موسیقی ایرانی در آذربایجان، تبریز، ١٣٥٢ ش؛
غلامیه، مسعود، حاجی صمد خان شجاع‌الدوله و رژیم مشروطه، تهران، ١٣٨٠ ش؛
فتحی، نصرت‌الله، وارث باربد یا اقبال‌السلطان، تبریز، ١٣٣٨ ش؛
کینیر، مایکل، «تاریخچۀ ضبط موسیقی در ایران»، ترجمۀ ناتالی چوبینه، ماهور، تهران، ١٣٨٤ ش، شم‌ ٢٩؛
منصور، امیر، «ملاحظاتی بر کتاب تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران»، همان، ١٣٨٢ ش، شم‌ ٢٢؛
میثمی، حسین، «ابوالحسن اقبال آذر»، دفترچۀ لوح فشردۀ آوازهای صد‌سالگی ابوالحسن اقبال آذر، تهران، ١٣٨٢ ش؛
نورمحمدی، مهدی، سرگذشت موسیقی‌دانان قزوین، قزوین، ١٣٨٦ ش؛
نیز:

Shushinski, F., Seiid Shushinski, Baku, ١٩٦٦.
فرهود صفرزاده