افشان \afšān\، یا افشانگری، هنر تزیین کاغذ با ذرات طلا و نقره. این هنر که گسترش آن در ایران و آسیای مرکزی در حدود سدۀ ٩ ق / ١٥ م آغاز شده و نمونه‌های کهن آن مربوط به همین دوره است، سابقه در هنر چین و ژاپن دارد (دیوید، ٣٨؛ ایرانیکا، I / ٥٨١؛ مایـل هـروی، ٧٥٠).

دربارۀ روشهای عمل‌ افشانگری در ایران از دوره‌های تیموریان و صفویان اسناد و مدارک قابل توجهی بـر جای نمانده است. صـاحب تذکـرة الشعـراء (تألیف: ٨٩٢ ق / ١٤٨٧ م) به تبحر سیمی نیشابوری، هنرمند سدۀ ٨ ق، در این هنر و هنرهای دیگر کتاب‌آرایی، و نیز رسالات وی در این زمینه‌ها اشاراتی دارد. البته از سیمی نیشابوری رساله‌ای با عنوان جوهریه در دست است که در آن مطلبی راجع به ساخت کاغذ افشان نیامده است (نک‌ : دولتشاه سمرقندی، ٤١٢؛ مایل ‌هروی، «چهل و دو»). همچنین اشاره‌ای دیگر از سام میرزا صفوی (د ٩٧٤ ق / ١٥٦٦ م) در دست است که افشان بیخته را ابداع خواجه محمد مؤمن (د ٩٤٨ ق / ١٥٤١ م) می‌داند (ص ١٠٧- ١٠٨).
از سدۀ ١٣ ق، گزارشی از ورود کاغذهای افشان‌شده از هند در دست است (رایت، ١٦) و نیز رساله‌ای منظوم که روش افشانگری را با استفاده از قلم‌مو بیان می‌کند. در این روش، قلم‌مویی از دم اسب داخل طلای محلول فرو برده، و با دقت بر روی کاغذ پاشیده می‌شده است (حسین، ٤٨٥-٤٨٦). همچنین از روش مشابهی تنها با اختلاف اندکی در ضربه‌زدن با قلم‌مویی دیگر به قلم‌موی فرورفته در محلول طلا یا نقره، به‌جای تکاندن آن، یاد شده است (طاهرزاده، ١٩٢٣).
پاشیدن، بیختن و دمیدن طلا بر کاغذ، دیگر روشهای افشانگری‌اند (همانجا؛ رسام، ٧٣؛ مایل‌ هروی، ٧٤٥؛ عقیقی، ٦١-٦٢؛ بیانی، ٢٥). همچنین براساس اندازۀ ذرات پاشیده‌شده بر کاغذ نامهای مختلفی به افشان داده‌اند: افشان غبار، افشان چشم‌موری و سرموری، افشان پرپشه، افشان لینه و افشان میانه (قاضی‌ احمد، ١٤٨؛ آرزو، ٢٤؛ آنندراج، ١ / ٣٦٤).
برخی از افشانگران ماهری که در منابع از آنان نام برده شده است، عبارت‌اند از: غیاث‌الدین محمد مذهب، محمدامین مشهدی، ابوالمعصوم میرزا، عبدالله طباخ هروی، تذهیبی اصفهانی، جلال بیک افشانگر، ملاعبدالصمد مشهدی، کپک عکاس الهروی (صادقی، ٢٣٩-٢٤٠؛ قاضی احمد، ١٤٥، ١٤٧-١٤٩؛ علیشیر، ١٥٠؛ «مرقع امیرحسین ... »، ٢٠؛ «مرقع شاه ‌اسماعیل ... »، ٣٤).
نمونه‌هایی از آثار مکتوب دوره‌های تیموری، صفوی و قاجاریه که اوراق آنها افشان شده‌اند، اینها ست: دو نسخه از منطق الطیر عطار نیشابوری که یکی در هرات است به تاریخ ٨٩٢ ق / ١٤٨٧ م، و دیگری در اصفهان که پیش‌از ١٠١٨ ق / ١٦٠٩ م ساخته شده است (سیمز، تصاویر ٦٠, ١٢٥٠)؛ شاهنامهای که برای شاه طهماسب صفوی فراهم شده است (ولچ، تصاویر متعدد)؛ نسخۀ مصوری از سلسلة الذهب جامی به تاریخ ٩٧٧ ق / ١٥٦٩ م (سمسار، ١٩٢-١٩٣، تصاویر ١٢٩، ١٣٠)؛ جنگ شعر فارسی از سدۀ ٩ ق / ١٥ م که دارای صفحاتی با افشان نقره است (ریشار، ٩٩).

مآخذ

آرزو، علی‌ خان، چراغ هدایت، تهران، ١٣٣٨ ش؛
آنندراج، محمد پادشاه، تهران، ١٣٣٥ ش؛
بیانی، مهدی، کتاب‌شناسی کتابهای خطی، به‌ کوشش حسین محبوبی ‌اردکانی، تهران، ١٣٥٣ ش؛
حسین، یوسف، «رسالۀ صحافی»، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی (نک‌ : هم‌ ، مایل‌ هروی)؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، لیدن، ١٣١٨ ق / ١٩٠٠ م؛
رسام ارژنگی، عباس، «جلدسازی و صحافی»، صحافی سنتی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٧ ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون فرخ، تهران، علمی؛
سمسار، محمدحسن، کاخ گلستان (گنجینۀ کتب و نفائس خطی)، تهران، ١٣٧٩ش؛
صادقی افشار، صادق، مجمع‌الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٢٧ ش؛
عتیقی، محمدحسین، «ابزارهای صحافی»، صحافی سنتی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٧ ش؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
قاضی احمد ‌قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٦٦ ش؛
مایل هروی، نجیب، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد، ١٣٧٢ ش؛
«مرقـع امیرحسین بیگ، دیباچـۀ مالک دیلمی»، آلبوم ... (نک‌ : مل‌ ، ثکستن)؛
«مرقع شاه اسماعیل، دیباچۀ شمس‌الدین محمد وصفی»، همان؛
نیز:

David, P., Chinese Connoisseurship, London, ١٩٧١;
Iranica ;
Richard, F., Splendeurs Persanes, Paris, ١٩٩٧;
Sims, E. et al., Peerless Images, Persian Painting and its Sources, New Haven / London, ٢٠٠٢;
Taherzade Behzad, H., «Book Painting: The Preparation of the Miniaturist’s Materials», A Survey of Persian Art, eds. A. U. Pope and Ph. Ackerman, Tehran, ١٩٦٧, vol. V;
Thackston, W. M., Album Prefaces and other Documents on the History of Calligraphers and Painters, Leiden, ٢٠٠١;
Welch, S. C., A King’s Book of Kings, The Shah-Nameh of Shah Tahmasp, New York, ١٩٧٢;
Wright, D., The Persians Amongst the English, London, ١٩٨٥.
مریم همایونی‌افشار