افصح‌زاد \afsah-zād\، اعلا‌خان (١٩٣٥-٢٠٠٣ م / ١٣١٤- ١٣٨٢ ش)، تاریخ‌نگار، منتقد ادبی و جامی‌شناس تاجیک. در خانواده‌ای کشاورز در پنجکنت به دنیا آمد، در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی و تاجیکی تحصیل کرد و در گروه خاورشناسی و نسخه‌های خطی پژوهشگاه علوم تاجیکستان به کار پرداخت (بشیری، ١٤؛ «درگذشت ... »، ٤٧). در ١٩٧١ م به مدیریت بخش متن‌شناسی و نشر آثار ادبی پژوهشگاه منصوب شد و در ١٩٨١ م دکترای خود را در رشتۀ واژه‌شناسی (فقه‌اللغه) دریافت کرد و سپس به بررسی، تصحیح و انتشار آثار عبدالرحمان جامی روی آورد (همانجاها). به گفتۀ خودش از کودکی و در محیط خانواده با آثار جامی آشنا شده است (ص ٢٢-٢٣). بعدها که به جامی‌شناسی روی آورد، کوشید در همۀ جنبه‌های مربوط به مسلک و مشرب، هنر، آثار و محیط زمان جامی مطالعه کند. چند رساله‌ای که دربارۀ جامی منتشر کرده بود، در مجموعه‌ای با عنوان نقد و بررسی آثار و شرح احوال جامی جمع و تدوین شده است که وسعت تحقیق او را دربارۀ این شاعر به خوبی نشان می‌دهد (افصح‌زاد، ٢١-٣٢). کلیات آثار جامی که به‌اهتمام او در ٨ جلد به چاپ رسیده (١٩٨٦-١٩٨٧ م)، و چند اثر تحقیقی دیگر او دربارۀ این شاعر، گواه تلاش گستردۀ افصح‌زاد در راه بازشناسی جامی و معرفی او به نسل جدید است (بشیری، همانجا).
افصح‌زاد دربارۀ حافظ شیرازی، نظامی گنجوی، کمال خجندی و چند تن دیگر از بزرگان ادب کتاب و مقاله نوشته است. ادبیات فارسی و تاجیکی در نیمۀ دوم سدۀ ١٥ م (چ ١٩٨٥ م) اثر دیگری از او در حوزۀ تاریخ ادبیات است (برای اطلاعات بیشتر دربارۀ آثار او، نک‌ : بشیری، ١٤-١٥). شمار کتابها، رساله‌ها و مقاله‌های او را بیش‌از ٥٠٠ عنوان برآورد کرده‌اند («درگذشت»، همانجا). در ١١ نوامبر ٢٠٠٥ م / ٢٠ آبان ١٣٨٤ ش، در همایشی علمی در پژوهشگاه علوم تاجیکستان، هفتادمین سالگرد ولادتش را جشن گرفتند و ضمن بررسی آثار و خدمات ادبی‌اش از سوی شماری از استادان و پژوهشگران در آن همایش، مقام وی را در گسترۀ پژوهش ادبی و آثار سخنوران ادب قدیم فارسی و تاجیکی، همپایۀ صدرالدین عینی و سعید نفیسی قلمداد کردند («همایش ... »، بش‌ ).

مآخذ

افصح‌زاد، اعلاخان، نقد و بررسی آثار و شرح احوال جامی، تهران، ١٣٧٨ ش؛
«درگذشت افصح‌زاد»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، تهران، ١٣٧٨ ش، شم‌ ٢٠؛
«همایش بزرگداشت افصح‌زاد»، بی‌بی‌سی فارسی (مل‌ )؛
نیز:

Bashiri, I., Prominent Tajik Figures of Twentieth Century, Dushanbe, ٢٠٠٢;
BBC Persian, www.bbc.co.uk / persian / tajikistan / story / ٢٠٠٥ / ١١ / printable / ٠٥١١١١_dr_afsahzad.shtml (acc.Jul.١٥, ٢٠٠٦).
عبدالحسین آذرنگ