افسران، باشگاه \bāšgāh-e afsarān\، محلی برای گردهمایی افسران ارتش ایران و صحنۀ چند رویداد تاریخی (تأسیس: ١٣١٣ ش؛ افتتاح رسمی: ١٣١٨ ش).
به‌دستور رضا شاه (سل‌ ١٣٠٤-١٣٢٠ ش)، بنای باشگاه افسران به‌منظور استراحت و گردهمایی افسران ارتش ایران در محل باغ ملی سابق (میدان مشق اسبق) در تهران از ١٣١٢ ش آغاز شد. جشن سوم اسفند ١٣١٦ (سالروز کودتای ٣ اسفند ١٢٩٩) در این باشگاه برگزار شد و این رسم تا آخرین سال زمامداری رضا شاه ادامه داشت؛ همچنین جشن عروسی ولیعهد وقت (محمدرضا پهلوی) و فوزیه در ١٣١٨ ش در این باشگاه برگزار گردید و پس‌از آن، باشگاه رسماً افتتاح شد. به‌دستور رضا شاه، در سایر شهرها و مناطق نظامی ایران هم باشگاه افسران ساخته شد (مختاری، ٣٢٥)، اما باشگاه افسران تهران همچنان مهم‌ترین و مجلل‌ترین باشگاه ارتش در سراسر کشور به شمار می‌رفت.
در منابع، از انگیزۀ رضا شاه برای تأسیس باشگاه افسران ارتش به‌صراحت یاد نشده است، اما از اسناد و نوشته‌ها این‌گونه برمی‌آید که در عصر قاجار، در محل کنونی باشگاه و با اجازۀ ناصرالدین شاه، میدانی برای تمرین و رژۀ قزاقها احداث کردند که به میدان مشق معروف شد و این میدان در عین حال محل تجمع قزاقها هم بود (بلاغی، قسمت غربی ... ، ١٩١) و تا دورۀ پهلوی اول در این میدان رژه و مانور نظامی برگزار می‌شد («موزه ... »، بش‌ ). رضا شاه که بخشی از دورۀ خدمت نظامی خود را در همین میدان و همین ناحیه از شهر گذرانده بود، دستور داد باشگاه افسران را در کنار سایر عمارتهای مهم دولتی (نک‌ : ادامۀ مقاله) در این میدان بسازند (بهبودی، ٢-٤). نیز گفته شده که مقصود از تأسیس این باشگاه، جلوگیری از رفتن افسران به سایر مکانهای عمومی بوده است (بلاغی، موزه‌ها ... ، ٨٨). سلیمان بهبودی، از درباریان دورۀ رضا شاه، در خاطرات خود آورده است که رضا شاه در نظر داشت برای هرکدام از صنوف و مشاغل باشگاهی تأسیس کند تا هرکدام برای تفریح و برگزاری مهمانی محلی مختص به خود داشته باشند و در قهوه‌خانه‌ها و محلهایی نظیر آنها جمع نشوند (ص ٢٢٨). باشگاه افسران در تهران و سایر شهرهای ایران، جزو مراکز مهم و اصلی شهر به‌ شمار می‌آمد و از بیشترین و بهترین امکانات و تجهیزات روز برخوردار بود («چگونگی ... »، ١). برای مثال، نخستین استودیوی رادیو مشهد کار خود را از ١٢ دی ١٣٢٨ در باشگاه افسران این شهر آغاز کرد («تاریخچه ... »، بش‌ ).
باشگاه افسران تهران به‌ویژه در ٣ رویداد تاریخی، در شهریور ١٣٢٠، مرداد ١٣٣٢ و خرداد ١٣٤٢، صحنۀ حوادثی بوده است. در شهریور ١٣٢٠، پس ‌از ورود ارتش متفقین به خاک ایران، شورای دفاع ملی (ستاد جنگ) در باشگاه افسران تهران تشکیل جلسه می‌داد و محمدرضا پهلوی نیز در برخی جلسات آن شرکت می‌کرد (قدیمی، ١٣٦؛ زاهدی، ٢٧- ٢٩). مسئولان کشور و فرماندهان نظامی در ٥ شهریور ١٣٢٠ در همین باشگاه دربارۀ ترک مخاصمه تصمیم گرفتند (قدیمی، ١٣٤). طی یک هفته، از آغاز حملۀ متفقین به ایران تا ورود آنها به تهران، باشگاه افسران ستاد فرماندهی نیروهای نظامیِ باقی‌مانده در پایتخت بود. سرتیپ (بعدها سپهبد) احمد امیراحمدی، در کتاب خود به این نکته اشاره کرده که در این باشگاه به سازمان‌دهی نیروها می‌پرداخته است (ص ٤٢٨- ٤٢٩).
باشگاه افسران در دورۀ حکومت دکتر محمد مصدق (١٣٣٠-١٣٣٢ ش)، محل تشکیل جلسات مخالفان او بود. افسران وابسته به دربار و دسیسه‌گری که او آنها را پس ‌از قیام ٣٠ تیر ١٣٣١ از کار برکنار کرده بود، به سرکردگی سرلشکر (پس ‌از کودتا: سپهبد) فضل‌الله زاهدی، جلسات ضد مصدقی خود را در باشگاه افسران برگزار می‌کردند. «کمیتۀ نجات وطن» از درون این جلسات سربرآورد (آبراهامیان، ٢٥٠). این کمیته از طریق رابطهایی چون برادران رشیدیان و کیم روزولت با انگلیس و آمریکا مرتبط شدند و مقدمه‌چینی برای کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ فراهم آمـد (نک‌ : همو، ٢٥١؛ وطن‌دوست، ١١٠-١١١). فضـل‌الله زاهدی، پس از کودتا و در مقام نخست‌وزیر، باشگاه افسران را مقر موقت نخست‌وزیری قرار داد (زاهدی، ١١١، ٢٠٠؛ وطن‌دوست، ١١٦-١١٧) و همۀ کسانی که به‌نوعی در این کودتا دست داشتند، برای شادباش‌گفتن به نخست‌وزیر جدید و شرکت در جشن و سرور به باشگاه افسران رفتند (کینسر، ٢٧٩-٢٨١). یک روز بعد از کودتا، دکتر مصدق و تنی چند از همراهان او را، پس ‌از بازداشت، به باشگاه افسران منتقل کردند و تا ١٧ شهریور ١٣٣٢ در همان‌جا نگاه داشتند (مصدق، ١٣٧؛ «دکتر فاطمی ... »، ١، ٤؛ «دکتر مصدق ... »، ١). در وقایع ١٥ خرداد ١٣٤٢ هم، آیت‌الله خمینی (ره) را برای مدتی کوتاه در این باشگاه در بازداشت نگاه داشتند («پانزده ... »، بش‌ ).
رضا شاه براساس سیاستی که در زمینۀ نوسازی ایران داشت و اینکه می‌خواست در تهران، به‌عنوان پایتخت، تغییراتی اساسی ایجاد کند و نهادها و مراکز دولتی جدیدی بسازد (حمیدی، ٢ / ٤١- ٤٥)، دستور داد میدان مشق به مجموعه‌ای از مراکز مهم دولتی تبدیل شود و ازاین‌رو، بعدها مجموعه‌ای معروف به «مجموعۀ رضاشاهی» شکل گرفت (رجبی، ٤٣). این مجموعه، به‌سان مجموعۀ میدان نقش جهان در اصفهان و مجموعۀ کریمخانی در شیراز، از نظر آثار معماری نمونه‌ای منحصربه‌فرد از معماری دورۀ پهلوی اول به شمار می‌آید (کیانی، ٢٨٨- ٢٨٩). معماری برخی از بناهای این مجموعه، ازجمله بنای باشگاه افسران، الهام‌گرفته از معماری پیش‌ از اسلام، به‌ویژه از اسلوب معماری دورۀ هخامنشی و ساسانی است (همو، ٢٩٠).
طراحی و ساخت بنای باشگاه افسران، نخست، به گابریل گوریکیان، رئیس دفتر معماری شهرداری تهران، واگذار شد؛ اما به‌سبب خروج او از ایران به دلایلی، ساخت بنا را دیگران ادامـه دادند و بخشـی از آن را در ١٣١٦ ش بـه پایان رساندند (دانشنامه ... ، ٢٦٨) و جشن سوم اسفند ١٣١٦ در تالار اصلی برگزار شد، اما تزیینات داخلی باشگاه تا ١٣١٨ ش ادامه داشت (جلوه، ٢٨).
باشگاه افسران ٨٠٠‘ ٢ متر زیربنا دارد و در ٦ طبقه ساخته شده است. شاه در این باشگاه دفتر مخصوص و اتاق استراحت داشته است. باشگاه افسران نخستین ساختمان در ایران بود که در آن آسان‌بَر نصب شد (همو، ٣١). توپ مروارید در زمان پهلوی اول در مدخل اصلی این باشگاه کار گذاشته شد (کریمان، ١٦٩؛ «سازمان ... »، بش‌ ). لباسی که محمدرضا پهلوی در ١٥ بهمن ١٣٢٧، روز ترور نافرجامش، به تن داشت، در دفتر خصوصی او در این باشگاه نگهداری می‌شد (جلوه، ٢٩). سرلشکر فضل‌الله زاهدی نخستین رئیس باشگاه بود (زاهدی، ٢٧) و پس ‌از او، سرهنگ پرورش ریاست باشگاه را بر عهده داشت. او در ماجرای کودتای نافرجام ٢٥ مرداد ١٣٣٢، به‌عنوان یکی از توطئه‌گران برضد دولت مصدق، بازداشت شد («دیشب ... »، ١).
در آبان ١٣٦٣، بنای باشگاه افسران تهران در اختیار وزارت امور خارجه قرار گرفت، و از آن زمان، این عمارت، ساختمان شمارۀ ٧ وزارت امور خارجه نامیده می‌شود (نامه ... ، بش‌ ).

مآخذ

آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ کاظم فیروزمند و دیگران، تهران، ١٣٨٠ ش؛
امیراحمدی، احمد، خاطرات نخستین سپهبد ایران، به ‌کوشش غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران، ١٣٧٣ ش؛
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت غربی و مضافات آن، قم، ١٣٥٠ ش؛
همان، موزه‌های تهران، قم، ١٣٥٠ ش؛
بهبودی، سلیمان، خاطرات، بی‌جا، بی‌تا؛
«پانزده خرداد ٤٢ جنبشی که ریشه در عدالت‌خواهی داشت»، خبرگزاری میراث فرهنگی (مل‌ )؛
«تاریخچۀ رادیـو خـراسان»، نسیم ... (مل‌ ‌)؛
جلوه، ف.، «باشگاه افسران»، اطلاعات ماهانـه، تهران، دی‌ ١٣٢٨، س ٢، شم‌ ١٠؛
«چگونگی جشنهای سوم اسفنـد در شهرستانها»، اطلاعـات، ٤ / ١٢ / ١٣١٩ ش، س ١٥، شم‌ ٤٥٩‘٤؛
حمیدی، ملیحه و دیگران، استخوان‌بندی شهر تهران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
دانشنامۀ ایرانیان ارمنی، به ‌کوشش ژانت د. لازاریان، تهران، ١٣٨١ ش؛
«دکتر فاطمی چگونه از منزل دکتر مصدق فرار کرد»، اطلاعات، ١ / ٦ / ١٣٣٢ ش، س ٢٨، شم‌ ١٧٠‘٨؛
«دکتر مصدق و همراهان توقیف‌شده‌اش در باشگاه افسران بازداشت هستند»، همان، ٣١ / ٥ / ١٣٣٢ ش، س ٢٨، شم‌ ١٦٩‘٨؛
«دیشب در حدود نیمه‌شب یک کودتای نظامی در تهران به وقوع پیوست»، همان، ٢٥ / ٥ / ١٣٣٢ ش، س ٢٨، شم‌ ١٦٦‘٨؛
رجبی، پرویز، معماری ایران در عصر پهلوی، تهران، ١٣٥٥ ش؛
زاهدی، اردشیر، خاطرات، به‌ کوشش احمد احرار، تهران، ١٣٨٥ ش؛
«سازمان حفظ آثار دفاع مقدس ‌خواهان بازگرداندن توپ مروارید شد»، خبرگزاری میراث فرهنگی (مل‌ ‌)؛
قدیمی، ذبیح‌الله، تاریخ ٢٥‌سالۀ ارتش شاهنشاهی ایران، تهران، ١٣٢٦ ش؛
کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ١٣٥٥ ش؛
کیانی، مصطفى، «روند شکل‌گیری معماری در دورۀ پهلوی اول»، تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران، ١٣٧٥ ش، ج ٣؛
کینسر، استیون، همۀ مردان شاه، ترجمۀ شهریار خواجیان، تهران، ١٣٨٢ ش؛
مختاری، حبیب‌الله، تاریخ بیداری ایران، تهران، ١٣٢٦ ش؛
مصدق، غلامحسین، در کنار پدرم، مصدق، به‌کوشش غلامرضا نجاتی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
«موزۀ ارتباطات»، انجمنها ... (مل‌ )؛
نامۀ وزارت امور خارجه در جواب مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، مورخ ١٦ / ١٠ / ١٣٨٧ ش، شم‌ ٢٢٩٢٧٣ / ١٢-٢٠٠ / ٨٦٣؛
وطن‌دوست، غلامرضا و دیگران، اسناد سازمان سیا دربارۀ کودتای ٢٨ مرداد و براندازی دکتر مصدق، تهران، ١٣٧٩ ش؛
نیز:

CHN ١, www. chn. ir / Nsite / Full Story / News / ? Id = ٦٤٣٤٦ & Serv = D & SGr = O (acc. Oct. ٢١, ٢٠١٣);
ibid٢, www. chn. ir / Nsite / Full Story / News / ?Id٧ ٩٣٠٤ & Serv = O & SGr = O (acc. Oct. ٢١, ٢٠١٣);
Forum, www. Forum. p٣ oparsi.com / showthread.Php ? t = ٦٢٩٣ (acc. Oct. ٢١, ٢٠١٣);
Nasim Media, www.Final٢٠٠٩.mihanblog.com / post / ٢(acc. Oct. ٢١, ٢٠١٣).
نازی پیران