افدیه اود سهیگیه سگستان \afdīh ūd sahīgīh-e sagestān\، یا ابدیه اُد سهیگیه سگستان، رسالۀ کوتاهی به خط و زبان فارسی میانه (پهلوی) دربارۀ شگفتیها و دیدنیهای سرزمین سیستان.
واژۀ «افدیه / ابدیه» (afdīh / abdīh) در فارسی میانه و نو به معنای «شگفتی» (مکنزی، ٢٩؛ بهار، ٢٥؛ لغت ... ، ٥) آمده، و «سهیکیه» (sahikīh از مصدر فارسی میانۀ sahistan، اوستایی sand- و فارسی باستان өand)، به معنای «دیدن و به نظر رسیدن» است (بارتولمه، ١٥٥٩؛ کنت، ١٨٧؛ مکنزی، ١٣٢؛ نیز نک‌ : نوابی، ٦٢١-٦٢٢) که در نوشته‌های فارسی میانه، به‌ویژه به همراه واژۀ پیشین در شکل فعل مرکب afd sahist به معنای «شگفت نمود / به نظر آمد» آمده است. جزء واپسین این نام، «سکستان» (sakistān)، هم صورت فارسی میانۀ «سیستان» است (نیبرگ، II / ١٧٢).
برخلاف دیگر آثار فارسی میانۀ زردشتی که در دورۀ اسلامی و در ناحیۀ فارس نوشته شده‌اند، این اثر را در اواخر دورۀ ساسانی ظاهراً نویسنده‌ای اهل سیستان نوشته که به تاریخ دین زردشتی دل‌بستگی داشته و کوشیده است ویژگیهای شایان توجه این ناحیه و تاریخ آن را، که از نظر زردشتیان اهمیت داشته است، به اختصار بشناساند (تاوادیا، ٢٠٤؛ تفضلی، ٢٩٠).
تنها نسخۀ موجود از این رساله در دست‌نویس MK باقی است که آن را مهر آبان کیخسرو در ١٣٢٢ م در آتشکدۀ تاناک هند، رونویسی و گردآوری کرده است (دریایی، ٥٣٤؛ قس: تفضلی، ٢٩١، حاشیۀ ١). در ١٨٩٧ م جاماسپ آسانا نسخه‌ای تصحیح‌شده از این متن را در مجموعۀ متنهای پهلوی منتشر کرد که پس‌از مفقودشدن نسخۀ اصلی، اینک تنها نسخۀ موجود از این رساله به شمار می‌آید (دریایی، ٥٣٥).
این متن چندین‌بار به زبانهای مختلف ترجمه و شرح شده است که به‌سبب دشواری قرائت خط پهلوی و نارسایی نسخۀ موجود، اختلاف بسیـاری میـان آنهـا دیده می‌شود (نک‌ : همانجا؛ اوتاس، ٢٦١ ff.؛ نیز بیلی، ١٦١؛ مدی، ١٢٣ ff.؛ وست، ١١٥ ff.؛ هرتسفلد، II / ٩٤).
همانند دیگر نوشته‌های فارسی میانۀ زردشتی، این متن نیز با عبارت «به نام یزدان» آغاز می‌شود. پس‌از عنوان رساله، شگفتی و برجستگی سرزمین سیستان بیشتر و بهتر از سرزمینهای دیگر دانسته شده، و از پی آن، دلایلی برای این سخن آمده است: نخستین ویژگیها، رود هیرمند، دریاچۀ فرزدان و دریاچۀ کیانسه، و کوه اوشد اشتَر هستند که نجات‌بخشان دین زردشتی، موسوم به سوشیانتها، از تخمۀ زردشت، در آنجا زاده می‌شوند و پرورش می‌یابند و برمی‌خیزند؛ پس‌از کشته‌شدن ایرج به‌دست برادران، تنها بازماندۀ ایرج را که دختری بود، فریدون در سیستان پنهان داشت تا اینکه از تبار او منوچهر زاده شد؛ دیگر آنکه وشتاسپ شاه، نخست دین زردشتی را در این ناحیه رواج داد؛ شاگردان زردشت بخشی از اوستا را در این سرزمین نگاشتند؛ پس از یورش اسکندر نیز اوستا در این سرزمین سینه به سینه انتقال یافت و باقی ماند (متنها ... ، ٢٥-٢٦؛ دریایی، ٥٣٥-٥٣٦؛ تفضلی، ٢٩٠-٢٩١؛ اوتاس، بیلی، مدی، وست، هرتسفلد، همانجاها).

مآخذ

بهار، مهرداد، واژه‌نامۀ بندهش، تهران، ١٣٤٥ ش؛
تاوادیا، ج.، زبان و ادبیات پهلوی، ترجمۀ س. نجم‌آبادی، تهران، ١٣٤٨ ش؛
تفضلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش‌از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران، ١٣٧٦ ش؛
دریایی، تورج، «شگفتی و برجستگی سیستان، متنی به زبان پهلوی»، مجلۀ ایران‌شناسی، تهران، ١٣٧٥ ش، س ٨، شم‌ ٣؛
لغت فرس، اسدی طوسی، به کوشش عباس اقبال آشتیـانی، تهران، ١٣١٩ ش؛
متنهای پهلوی، بـه کوشش جـاماسپ ـ آسانا، تهـران، ١٣٥٠ ش؛
مکنزی، د. ن.، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
ماهیار نوابی، یحیى، «سهستن = دیدن»، چیستا، تهران، ١٣٦١ ش، س ٢، شم‌ ٥؛
نیز:

Bailey, H. W., Zoroastrian Problems in the Ninth-Century Books, Oxford, ١٩٤٣;
Bartholomae, Ch., Altiranisches Wörterbuch, Berlin, ١٩٦١;
Herzfeld, E., Archaeologische Mitteilungen aus Iran, Berlin, ١٩٣٠;
Kent, R. G., Old Persian, Grammar, Texts, Lexicon, New Haven, ١٩٥٣;
Modi, J. J., Aiyādgār-i-Zarirān Shatrōihā-i-airān and afdiya va sahigiya-i-sistān, Bombay, ١٨٩٩;
Nyberg, H. S., A Manual of Pahlavi, Wiesbaden, ١٩٧٤;
Utas, B., «The Pahlavi Treatise Avdēh u Sahīkēh ī Sakistān or 'Wonders and Magnificence of Sistan'«, Acta Antiqua, Budapest, ١٩٨٠, vol. XXVIII;
West, E. W., »A Transliteration and Translation of the Pahlavi Treatise 'Wonders of Sagastān' (Sīstān)», Journal of the American Oriental Society, ed. J. A. Montgomery et al., New Haven, ١٩١٧, vol. XXXVI.
عسکر بهرامی