اعظمی زنگنه \aʾzamī-ye zangene\، عبدالحمید (١٢٨٣- ١٣٣٠ ش / ١٩٠٤-١٩٥١ م)، استاد و رئیس دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران، سیاست‌مدار و حقوق‌دان برجستۀ معاصر.
او در کرمانشاه زاده شد. پدرش، میرزا حسین‌ خان اعظم‌الدولۀ کرمانشاهی، از سران ایل زنگنه و در شمار مشروطه‌خواهانی بود که در واقعۀ فتنۀ سالار‌الدوله به طرف‌داری از هواخواهان مشروطه برخاست و در همین واقعه جان باخت. اعظمی زنگنه تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود به پایان رساند. در ١٣٠١ ش به تهران آمد و پس‌ از اخذ دیپلم از مدرسۀ علوم سیاسی، به مدرسۀ عالی حقوق رفت و در مهر ١٣٠٧ در رشتۀ علوم اداری فارغ‌التحصیل شد. وی با نخستین گروه محصلان اعزامی، راهی فرانسه شد (سالنامه ... ، ١٦؛ روزنامه ... ، ١٢). وی پیش‌ از سفر
به فرانسه به استخدام وزارت دادگستری درآمد و ضمناً مترجم زبان انگلیسی در وزارت راه بود. او در فرانسه نخست در مدرسۀ علوم سیاسی پاریس به ادامۀ تحصیل پرداخت و در ١٣٠٩ ش، لیسانس علوم مالیه گرفت و در ١٣١١ ش، دیپلم عالی حقوق عمومی را از دانشکدۀ حقوق پاریس به دست آورد و سپس از رسالۀ دکتری اقتصاد خود با عنوان نفت ایران دفاع، و درجۀ دکتری اقتصاد را کسب کرد (سالنامه، همانجا).
اعظمی زنگنه پس‌از مراجعت به ایران به استادی دانشکدۀ حقوق انتخاب، و اندکی بعد معاون این دانشکده شد. در ١٣١٣ ش، به عضویت افتخاری شورای عالی فرهنگ درآمد. از مشاغل دیگر او در این سالها مشاورت فنی ادارۀ اوقاف، تدریس در دبیرستان تجارت، سرپرست دبیرخانۀ دانشگاه و معاونت اداری تعلیمات عالیه بود. او در ١٣١٨ ش عضو هیئت نظارت بانک ملی ایران شد (همان، ١٦- ١٧).
اعظمی زنگنه در ١٣٢٠ ش به‌عنوان عضو اصلی هیئت مدیرۀ کانون وکلای دادگستری انتخاب شد و در دورۀ چهاردهم مجلس شورای ملی (در ١٣٢٢ ش) از کرمانشاه نمایندگی مجلس را بر عهده گرفت (همان، ١٧). وی در زمرۀ اعضای حزب ایران بود و با اللٰهیار صالح و مهندس حسیبی همکاری داشت (ترکمان، ١١٣). اعظمی زنگنه نخستین‌ بار در ١٣٢٦ ش، در کابینۀ ابراهیم حکیمی سمت معاونت پارلمانی نخست‌وزیر را عهده‌دار شد و پس از آن، چند بار به وزارت فرهنگ رسید. وی در کابینۀ محمدساعد مراغه‌ای، که در ١٧ آذر ١٣٢٧ تشکیل شد، پس‌از محمد سجادی، که به‌مدت یک هفته وزیر فرهنگ بود، در ٢١ آذر ١٣٢٧ به مقام وزارت فرهنگ رسید و تا ٢ فروردین ١٣٢٩ همچنان این مقام را بر عهده داشت (بهنود، ٢٣٠-٢٣١؛ عاقلی، ٢ / ٧٦٦). در مهر ١٣٢٩ در ترمیم کابینۀ سپهبد رزم‌آرا بار دیگر به‌جای شمس‌الدین جزایری وزیر فرهنگ شد و تا ١١ اسفند، که رزم‌آرا به قتل رسید، دورۀ وزارت او ادامه یافت (بهنود، ٣١١؛ عاقلی، همانجا).
اعظمی زنگنه در ٢٨ اسفند ١٣٢٩ در مقابل درِ ورودی دانشکدۀ حقوق هدف گلولۀ دانشجویی به نام نصرت‌الله قمی واقع شد و چند روز بعد در ٤ فروردین ١٣٣٠ درگذشت (افشار، ٧٥). وی در تمام مدتی که به مشاغل اجرایی سرگرم بود، به تدریس خود در دانشکدۀ حقوق نیز ادامه می‌داد. او را مردی آرام، کم‌حرف و لجوج معرفی کرده‌اند (عاقلی، ٢ / ٧٦٦- ٧٦٧).
موضوع تدریس اعظمی زنگنه در دانشکده، حقوق تجارت بود. از او ٣ اثر در دست است: ١. بانک، که در ١٣١٨ ش در تهران به چاپ رسیده است؛ ٢. حقوق بازرگانی، که از کتابهای درسی دانشکدۀ حقوق بود؛ ٣. « نفت ایران»، رسالۀ دکتری او، که به‌زبان فرانسوی در پاریس انتشار یافته است (افشار، همانجا).

مآخذ

افشار، ایرج، نادره‌کاران، به‌ کوشش محمود نیکویه، تهران، ١٣٨٣ ش؛
بهنود، مسعود، دولتهای ایران از سید ضیاء تا بختیار، تهران، ١٣٦٩ ش؛
ترکمان، محمد، یادنامۀ دکتر یدالله سحابی، تهران، ١٣٧٧ ش؛
روزنامۀ اطلاعات، تهران، ٨ فروردین ١٣٣٠، شم‌ ٤٨٠‘٧؛
سالنامـۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیـاسی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٢٦-١٣٢٧ ش؛
عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ ش.

علی آل‌داود