اعجاز هروی \eʾjāz-e heravī\، از شـاعـران و ادیـبـان پارسی‌گویِ سدۀ ١١ ق / ١٧ م. نصرآبادی (١ / ٥٨٣) که با وی آشنایی نزدیک داشت، نام او را «ملا عطا» ثبت کرده، اما واله داغستانی (١ / ٢٨٢)، او را «ملا عظام» خوانده است. اعجاز از مردم هرات بود. او دو بار به اصفهان سفر کرد و بار دوم در این شهر رحل اقامت افکند و در همان‌جا نیز درگذشت (نصرآبادی، ١ / ٥٨٤؛ واله، همانجا). نخستین سفر وی به اصفهان، در دورۀ شاه سلیمان صفوی (سل‌ ١٠٧٧-١١٠٥ ق / ١٦٦٦-١٦٩٤ م) بود که در بازگشت از مکه به این شهر رسید. او در قالب مدیحه به بذله‌گویی دربارۀ شهر اصفهان پرداخت. این موضوع رنجش خاطر نصرآبادی را برانگیخت، به‌گونه‌ای که وی چند فقره نثر در جواب اعجاز نوشت و او را به پوزش واداشت (اعجاز، ٣٩؛ نصرآبادی، واله، همانجاها). البته این موضوع، مانع از آن نشد که نصرآبادی (همانجا) به قدرت شاعری او معترف نگردد؛ چنان‌که از وی با تعبیری چون: «قطب فلک سخنوری» یاد کرده است. موضوعی که علی حسن خان (ص ٢٧) هم از آن غافل نبوده و «واردات طبع» او را «به دل‌نشینی پهلوزن معجزات» دانسته است.

آثـار

از اعجاز هروی، آثاری به نظم و نثر باقی مانده است که عبارت‌اند از: ١. دیوان، مشتمل بر قصاید، غزلیات و رباعیات. این دیوان تا کنون به چاپ نرسیده است و تنها دست‌نویس موجود آن در ٦٢ برگ، در کتابخانۀ مجلس شورا نگهداری می‌شود. به‌نظر می‌رسد این نسخه ناقص باشد (نک‌ : صدرایی، ٣٧ / ٥٧٦). نسخه‌ای نیز تحت عنوان «غزلیات اعجاز» در دسترس است (نک‌ : بشیر حسین، ١ / ١٥٣) که تعلق آن به اعجاز، قطعیت ندارد؛ ٢. مثنوی قضا و قدر. نسخه‌ای به این نام در کتابخانۀ مجلس شورا نگهداری می‌شود که به گمان صدرایی خویی (٣٧ / ٥٧٧)، متعلق به اعجاز هروی است؛ ٣. رسالۀ تعریف اصفهان. این رساله شهرآشوب منثوری است که به نام «منشآت شیرین اعجاز هروی» نیز خوانده می‌شود (نک‌ : دانش‌پژوه، ٩ / ١٣٩٧، ١٠ / ١٩٧٣-١٩٧٤؛ گلچین معانی، ٩٤). رساله دارای نثری مملو از صنایع ادبی و آمیخته به نظم است و از نظر شناخت اصفهان و مردم آن شهر در دورۀ صفویه مفید می‌باشد. اعجاز در این رساله به توصیف بهار، جشن نوروز و تفریحات اهالی دو محلۀ دردشت و جوپاره در اصفهان، پایتخت آن روزگار، پرداخته، و با زبان مجاز و بیانی شاعرانه به اسامی حمامها، قهوه‌خانه‌ها، خواتین، محله‌ها و جز آنها اشاره کرده است. او از مشاغل آن روزگار یاد می‌کند و صفت پیشه‌ورانی چون بزاز، خیاط، زرگر، کمانگر، و شمشیرگر را می‌آورد و از کیفیت بزم، سازوبرگ، اطعمه و اشربۀ آن شهر سخن می‌گوید و به دنبال آنها، سنت آتش‌بازی و رسن‌بازی را در اصفهان شرح می‌دهد. اعجاز همچنین از ذکر اصطلاحاتی مانند اصطلاحات شطرنج و کشتی غافل نبوده، و بدانها اشاره داشته است (دانش‌پژوه، همانجاها). از این رساله دو دست‌نویس باقی مانده است که در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌شود (همانجا).

مآخذ

اعجاز هروی، ملاعطا، تعریف اصفهان، نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشگاه تهران، شم‌ ٥٩١‘٢، ٠٣٤‘ ٣؛
بشیر حسین، محمد، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٧٥ م؛
دانش‌پژوه، منوچهر، فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٠ ش؛
صدرایی خویی، علی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، قم، ١٣٧٧ ش؛
علی‌ حسن خان، صبح گلشن، به‌کوشش محمد عبدالمجید، کلکته، ١٢٩٥ ق؛
گلچین معانی، احمد، شهرآشوب در شعر فارسی، تهران، ١٣٨٠ ش؛
نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به‌کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٧٨ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض ‌الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش.

پریسا کرم‌رضایی