اشتال \eštāl\، آلِکساندِر فریدریش، زمین‌شناس اهل روسیه و رئیس تشکیلات پست ایران (١٢٩٥-١٢٩٧ ق / ١٨٧٨-١٨٨٠ م).
ناصرالدین ‌شاه قاجار، که طی سفر به اروپا با نهادهای نوین شهری و برخی از صنایع مختلف آشنا شده بود، پس از بازگشت به ایران در ١٢٩٠ ق، به فکر تأسیس تشکیلات پست‌خانۀ جدید افتاد. در ١٢٩١ ق، به‌دستور او، چند تن از مستشاران خارجی برای بازسازی تشکیلات پست‌خانه به استخدام دولت ایران درآمدند. در ١٢٩٢ ق، به ‌کوشش میرزا علی ‌خان امین‌الملک، وزیر دیوان رسایل، و گوستاو ریدرر اتریشی تشکیلات جدید پست به راه افتاد. ریدرر، پس از اعمال اصلاحات بسیار، مقدمات ورود ایران را به اتحادیۀ جهانی پست فراهم ساخت، اما دولت روسیه در این راه اشکال‌تراشی می‌کرد (جمال‌زاده، ١٣٤؛ رودگر، ١٣٢-١٣٣؛ پژمان، ٢٦٢).
پس از برکناری ریدرر در ١٢٩٥ ق، دولت ایران برای جلب نظر دولت روسیه و تسهیل ورود ایران به اتحادیۀ جهانی پست، اشتال را به‌جای او برگزید. اشتال رئیس پست‌خانۀ رشت، آندریاس را به تهران خواند و او را به معاونت خود، و نیکلای، برادرش را به سمت ریاست پست‌خانۀ آذربایجان منصوب کرد (همو، ٢٦٢-٢٦٣). پس از آن نیز بسیاری از ارمنیان را به تصدی پست‌خانه‌های برخی از مناطق کشور، ازجمله جلفای اصفهان و آذربایجان برگزید (همو، ٢٦٣).
در دوران مدیریت اشتال، ١٦ چاپارخانه در چند منطقۀ کشور به پست‌خانه تبدیل شد و به تشکیلات جدید پیوست (عبدلی فرد، ٨٨-٨٩). در همین دوره، تمبرهای موسوم به «نصفۀ ناصری» و تمبرهای باقی‌مانده در انبارهای پست با نقش شیر و خورشید رواج یافت (همو، ٨٧).
در این میان، آندریاس، معاون اشتال، با فرهاد میرزا معتمدالدوله، عموی ناصرالدین شاه و حاکم شیراز دچار اختلاف شد و با فشار دربار از معاونت معزول گردید (کرزن، I / ٤٤٦؛ پژمان، همانجا؛ نیز نک‌ : رودگر، ١٣٣). این حادثه موجب بروز نابسامانیهایی در تشکیلات پست، و سلب اعتماد مردم از آن شد. در ١٢٩٧ ق به‌دستور شاه، تشکیلات پست و چاپارخانه‌ها به وزارت‌خانه تبدیل، و اشتال معزول شد و میرزا علی ‌خان امین‌الملک به‌عنوان نخستین وزیر پست ایران، رشتۀ امور را در دست گرفت (عبدلی فرد، ٩٠؛ پژمان، ٢٦٤).
نظر نویسندگان و محققان دربارۀ اشتال مختلف است. برخی او را به‌سبب اجرای برخی از تحقیقات علمی و تهیۀ نقشه‌های جغرافیایی از منـاطق مختلف ایـران ستوده‌اند (نک‌ : اقبال، ٤٣)؛ و دسته‌ای دیگر او را مردی آشفته‌رأی و بی‌اطلاع از امور پست دانسته، و تصریح کرده‌اند که تشکیلات پست در زمان تصدی او نابسامان بود (نک‌ : پژمان، ٢٦٢-٢٦٣). بر حسب شواهد و برخی از مدارک، می‌توان گفت اشتال در زمینۀ تحقیقات زمین‌شناختی و جغرافیایی مردی آگاه بود، اما اطلاع چندانی از تشکیلات و ادارۀ نهادی چون پست نداشت (عبدلی فرد، ٨٩). گویا به همین سبب، رشتۀ کارها را به دست معاونش، آندریاس، سپرد و خود به مطالعات علمی و تحقیقات زمین‌شناسی و نقشه‌برداری از تهران، و شهرهای نواحی مازندران و یزد پرداخت.
ظاهراً برخی از نقشه‌های جغرافیایی را ــ که مشتمل بر برخی از مطالعات باستان‌شناختی، مردم‌شناختی و معدن‌شناختی نیز بود ــ نخستین بار اشتال در ایران تهیه کرده است (قزوینی، ١٩١؛ نیز نک‌ : یزدانی، مقدمه، ١٥؛ برای فهرست برخی دست‌نوشته‌ها و آثار جغرافیایی اشتال، نک‌ : «راهنما ... »، ١١٧؛ «کتاب‌شناسی ... »، ٩٩-١٠٠).

مآخذ

اقبال آشتیانی، عباس، کلیات تاریخ تمدن جدید (بخش ٢: تاریخ تمدن جدید در ایران)، تهران، ١٣٢٧ ش؛
پژمان بختیاری، حسین، تاریخ پست و تلگراف و تلفن، تهران، بی‌تا؛
جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، برلین، ١٣٣٥ ق؛
رودگر کیادارا، ایرج، مروری بر تاریخ پست ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛
عبدلی‌فرد، فریدون، تاریخ پست در ایران (از صدارت امیرکبیر تا وزارت امین‌الدوله)، تهران، ١٣٧٥ ش؛
قزوینی، محمد و عباس اقبال آشتیانی، یادداشت بر شد الازار جنید شیرازی، تهران، ١٣٢٨ ش؛
یزدانی، مرضیه، اسناد پست و تلگراف و تلفن در دورۀ رضاشاه، تهران، ١٣٧٨ ش؛
نیز:

Bibliographical Guide to Iran, ed. L. P. Elwell-Sutton, Sussex / New Jersey, ١٩٨٣;
Bibliographie der geologischen Literatur des Iran bis ١٩٧٨ (Bochumer geologische und geotechnische Arbeiten, vol. II), ed. A. Dürkoop et al., Bochum, ١٩٨٢;
Curzon, G. H., Persia and the Persian Question, London, ١٨٩٢.

معصومه ابراهیمی