اشپولر \ešpūler\، بِرتولد (١٩١١-١٩٩٠ م / ١٢٩٠- ١٣٦٨ ش)، اسلام‌شناس و ایران‌شناس آلمانی. وی در کارلسروهه زاده شد (عقیقی، ٢ / ٨٠٧؛ بروکهاوس، XVII / ٧٩١؛ مایر، XXII / ٣٨١). در دانشگاههای هایدلبرگ، مونیخ، هامبورگ و برسلاو، نزد استادان برجسته، در رشته‌های ادبیات کلاسیک، تاریخ، پژوهشهای اسلاوی و شرق‌شناسی، تحصیل کرد (عقیقی، همانجا؛ فرهنگ ... ، ١ / ٣٢٢؛ بوسه، ١٩٩؛ نیز نک‌ : گوکنیان، ١؛ انده، ١٧٢).
اشپولر در ٢٤سالگی (١٩٣٥ م) در دانشگاه برسلاو از پایان‌نامۀ دکتری خود با عنوان «دیپلماسی اروپا در قسطنطنیه تا صلح بلگراد (١٧٣٩ م)» دفاع کرد («برتولد ... »، ٢٨؛ بوسه، همانجا). آن‌گاه به پژوهش در تاریخ و زبانهای اروپای شرقی روی آورد (گوکنیان، همانجا؛ بوسه، ٢٠٠).
اشپولر در ١٩٦٢ م موفق به دریافت عنوان دکتری افتخاری الٰهیات از دانشگاه برن، و نیز دکتری ادبیات از دانشگاه بوردو شد و همچنین در زمینۀ مباحث شرقی، از مراکز علمی کشورهای لبنان، مصر، عراق، ایران، افغانستان و پاکستان درجۀ دکتری دریافت کرد ( فرهنگ، همانجا؛ انده، ١٧١). اشپولر به ١٥ زبان آشنایی کامل داشت و این تبحر، موقعیتهای ویژه‌ای برای او فراهم ساخت ( فرهنگ، همانجا؛ نیز نک‌ : «برتولد»، ٣٠؛ بوسه، ١٩٩-٢٠٠, ٢٠٤).
اشپولر در ١٩٣٨ م، با همکاری پروفسور والتر هینتس، رسالۀ استادی خود را با عنوان «تاریخ مغول در ایران» ارائه داد که چندبار به چاپ رسید و به زبانهای مختلف نیز ترجمه شد (همو، ٢٠٠). او بعدها به پژوهش دربارۀ «اردوی زرین» دست زد و کتاب وی در این موضوع در ١٩٤٣ م به ‌چاپ رسید. او آثار دیگری نیز دربارۀ مغولان دارد که از منابع معتبر پژوهش در این زمینه به‌ شمار می‌روند (همو، ٢٠٠-٢٠١). پژوهش دربارۀ مغولان، اشپولر را به تحقیق دربارۀ تاریخ کلیساهای شرق و ایران در دوران اسلامی علاقه‌مند ساخت. او به‌مدت ٥٠ سال (از ١٩٣٩ تا ١٩٨٩ م)، برای ستون گاه‌شماری کلیساییِ «روزنامۀ کاتولیک‌ باستان»، کـه کلیسای بین‌المللی (برن) منتشر می‌کرد، مطلب می‌نوشت. در ١٩٥٢ م، کتاب تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی را نوشت (همو، ٢٠١-٢٠٢). تنوع آثار اشپولر بسیار شگفت‌انگیز است. او آثار بسیاری در زمینۀ تاریخ روسیه، اروپای شرقی، تاریخ اقوام ترک‌زبان، جغرافیای تاریخی مشرق، علوم اسلامی، علوم دینی، گاه‌شماری و موضوعات دیگر دارد (برای تفصیل، نک‌ : فرهنگ، ١ / ٣٢٣-٣٣٠؛ «کتاب‌شناسی ... »، ٢٣-٢٩؛ ایندکس ... ، جم‌ ‌).
اشپولر از ١٩٣٤ م به تدریس و پژوهش در دانشگاههای گوتینگن، مونیخ و هامبورگ پرداخت و مدتها نیز به‌عنوان استاد میهمان در دانشگاههای آنکارا، بغداد، بوردو، لس‌آنجلس‌ و کولِژ دُ فرانس بود ( فرهنگ، ١ / ٣٢٢؛ «برتولد»، ٢٨؛ عقیقی، مایر، بروکهاوس، همانجاها). او در این سالها از همکاری صمیمانۀ اعضای گروه ایران‌شناسی دانشگاههای آلمان برخوردار بود. وی پس‌ از ٣٠ سال تدریس در ١٩٨٠ م بازنشسته شد و سرانجام در ٧٨سالگی در هامبورگ درگذشت («برتولد»، ٢٨- ٢٩؛ انده، ١٧١-١٧٢؛ بوسه، ١٧٢, ١٩٩؛ گوکنیان، همانجا).
یکی از خدمات مهم اشپولر انتشار مجموعۀ نفیس «راهنمای شرق‌شناسی» با همکاری شمار بسیاری از خاورشناسان طی سالهای ١٩٥٢ تا ١٩٦٥ م بود. هر جلد از این مجموعه دربارۀ رشته‌ای از رشته‌های شرق‌شناسی، و چند بخش نیز به‌طور ویژه دربارۀ پژوهشهای ایرانی ازجمله زبان‌شناسی، ادبیات، تاریخ و ادیان است (افشار، راهنما ... ، ٥١-٥٢؛ فرهنگ، همانجا؛ شفا، ١ / ١٥٢). اشپولر از ١٩٤٩ م سردبیری نشریۀ «اسلام» را نیز بر عهده داشت ( فرهنگ، بروکهاوس، همانجاها؛ گوکنیان، ٢). اشپولر چندین‌بار به ایران سفر کرد و در کنگره‌های متعدد حضور یافت (افشار، نادره‌کاران، ١٠٦٨؛ فرهنگ، همانجا).
از آثار اشپولر پیدا ست که او به تاریخ فرهنگی بیشتر علاقه داشت تا تاریخ سیاسی. یکی از زمینه‌های تحقیق او مطالعات دینی و ارتباط آن با دیگر نهادهای اجتماعی است. از جملۀ این آثار می‌توان به «مسیحیت نزد عربها»، «مسیحیان سوریه در میان هم‌میهنان مسلمان خود»، «افکار یونانی‌مآبی در اسلام»، «ظهور و سقوط امپراتوریهای دورۀ خلافت اسلامی در جهان»، «اسلام به‌عنوان بنیادی اخلاقی در تاریخ»، «اسلام و کمونیسم»، «اسلام و اهمیت آن در شمال آفریقا» و آثار بسیار دیگری اشاره کرد. او را می‌توان از مورخان ساختارگرا دانست که به مطالعۀ تاریخی در بستر فرهنگی، نهادهای اجتماعی و حتى اقتصادی توجه داشتند. ازجمله تألیفات او برای اثبات این مدعا می‌توان به این آثار او اشاره کرد: «کارآیی و نقش تاریخ هنر ترکیه در تاریخ عمومی این کشور و ... »، «پیشرفت اقتصادی ایران و آسیای مرکزی در سده‌های میانه»، «نظام آموزشی ترکیه در عصر تنظیمات و آتاتورک»، «تأملی پیرامون نظام تحصیلی اقلیتهای مسیحی ترکیۀ اروپایی در پایان عصر عثمانی»، «نظام مدارس در چارچوب توسعۀ فرهنگی ملتهای جنوب ‌شرقی اروپا در سـدۀ نـوزدهم» و بسیـاری دیگـر (نک‌ : فرهنگ، ١ / ٣٢٣- ٣٣٠؛ «کتاب‌شناسی»، همانجا؛ ایندکس، جم‌ ). او نقدهای بسیاری نیز بر آثار دیگران نوشته است («یادداشتها ... »، npn.). دو کتاب از آثار او به فارسی ترجمه شده است: یکی تاریخ مغول در ایران، ترجمۀ محمود میرآفتاب (تهران، ١٣٥١ ش)؛ و دیگر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ عبـدالجواد فلاطوری (تهران، ١٣٦٤ ش).

مآخذ

افشار، ایرج، راهنمای تحقیقات ایرانی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
همو، نادره‌کاران، به کوشش محمود نیکویه، تهران، ١٣٨٣ ش؛
«برتولد اشپولر و ایرج افشار»، گیلان ما، رشت، ١٣٨٢ ش، س ٣، شم‌ ٢؛
شفا، شجاع‌الدین، جهان ایران‌شناسی، تهران، ١٣٤٨ ش؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٥ م؛
فرهنگ خاورشناسان، تهران، ١٣٧٦ ش؛
نیز:

Bibliographie der deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde, ed. F. Sezgin, Frankfurt, ١٩٩٣, vol. XVIII;
Brockhaus, ١٩٧٣;
Busse, H., «Bertold Spuler», Der Islam, Berlin / New York, ١٩٩٠, vol. LXVII (١);
Ende, W., «Bertold Spuler», Orient, Hamburg, ١٩٩٠, S. ٣١, no. ٢;
Göckenjan, H., «Bertold Spuler», ZDMG, ١٩٩٢, vol. CXLII (١);
Index Islamicus, ١٩٦٦-١٩٧٠;
Meyer ;
«Notes on Bertold Spuler», The Rugaffair, www.spongobongo.com / her٩٩٥٧.htm.

ندا اخوان اقدم