اُرْجُنیکیدْزه [orjonīkīdze]، گریگوری کُنستـانتینُـویـچ، ملقب به سِرگو (١٨٨٦- ١٩٣٧م/١٢٦٥- ١٣١٥ش)، رهبر کمونیستی که در صنعتی کردن اتحاد شوروی و کشاندن گرجستان به زیر سلطۀ این کشور نقش مهمی داشت.
ارجنیکیدزه در ١٩٠٣م به جناح بلشویکی حزب سوسیال دمکرات کارگران روسیه پیوست و به سبب فعالیتی که در نهضت انقلابی داشت، عضو کمیتۀ مرکزی حزب شد (١٩١٢م)، ولی در آوریل ١٩١٢ برای سومین‌بار دستگیر شد. او فعالیتش را تنها پس از سقوط نظام امپراتوری روسیه (١٩١٧م) و بازگشت از تبعید سیبری از سرگرفت.
آن‌گاه ارجنیکیدزه عضو کمیتۀ اجرایی شورای پتروگراد (شورای انقلابی کارگران و سربازان که رقیب دولت موقت بود) و کمیتۀ حزب بلشویک شد. پس از اینکه بلشویکها قدرت را به دست گرفتند (اکتبر ١٩١٧) او کمیسر فوق‌العادۀ ناحیه اوکراین (١٩١٨م)، عضو کمیتۀ مرکزی حزب (١٩٢١م) و رئیس دفتر قفقاز در کمیتۀ مرکزی (١٩٢١م) شد. به رغم اعتراض لنین به روشهای ستمگرانۀ او که موردتأیید استالین بود و نیز مخالفت سازمانهای کمونیست محلی، ارجنیکیدزه به ارتش سرخ کمک کرد تا گرجستان را فتح کند و سپس گرجستان، ارمنستان و آذربایجان را در هم ادغام کرده، جمهوری فدرال ماوراء قفقاز را ایجاد کندکه با الحاق به روسیه، روسیۀ سفید و اوکراین، سرانجام اتحاد شوروی را تشکیل دادند (دسامبر ١٩٢٢).
در جریان مبارزۀ درون‌حزبی دهۀ ١٩٢٠م، ارجنیکیدزه همیشه از استالین پشتیبانی می‌کرد. هرچند او به سبب دشمنی لاوْرِنتی بِریا، رئیس پلیس مخفی ماوراء قفقاز ناچار شد در ١٩٢٦م به قفقاز شمالی برود، با این حال در همان سال عضو جانشین دفتر سیاسی کمیتۀ مرکزی و رئیس کمیسیون مرکزی بازرسی حزب شد؛ این کمیسیون مسئول از میان بردن اختلافات میان اعضای حزب بود. او همچنین کمیسر رسیدگی به امور کارگران و دهقانان شد و در ١٩٣٠م به عضویت کامل دفتر سیاسی درآمد.
ارجنیکیدزه با کمک به سازمان‌دهی طرح توسعۀ صنایع شوروی طی نخستین برنامۀ ٥ ساله (١٩٢٨- ١٩٣٢م)، در ١٩٣٢م کمیسر صنایع‌سنگین شد. در اواسط دهۀ ١٩٣٠م با سیاست‌صنعتی استالین مخالفت ورزید و از حکومت تروریستی او ابراز ناخشنودی کرد. با اینکه مرگ ناگهانی او در ١٩٣٧م طبیعی اعلام شد، بعدها نیکیتا خروشچف استالین را متهم کرد (١٩٥٦م) که ارجنیکیدزه را به خودکشی واداشته است. (١٠٠)