اسیری لاهیجی، شمس‌الدین محمد بن یحیى بن علی گیلانی، متخلص به اسیری (د ٩١٢ ق / ١٥٠٦ م)، عارف، شاعر و از مشایخ سلسلۀ نوربخشیه.
اسیری در زادگاه خود، لاهیجان، مقدمات علوم ظاهری را فراگرفت و درد «عشق معرفت» در او پیدا شد و در رجب ٨٤٩ به خدمت سید محمد نوربخش (د ٨٦٩ ق) رسید که در آن هنگام در روستای شَفت، از نواحی گیلان، اقامت داشت. اسیری ١٦ سال در خدمت او بود و در این مدت، در عالم معرفت و شهود عرفانی به تجارب و حقایقی دست یافت (اسیری، اسرار ... ، ٢٥٢-٢٥٦). با قدرت یافتن صفویه (٩٠٧ ق)، بی‌تردید راه و روش عرفانی اسیری مقبول‌تر و عام‌تر شد، به‌ویژه آنکه او با شاه اسماعیل اول (د ٩٣٠ ق) رابطه‌ای نزدیک داشت.
اسیری در واقع نمایندۀ عرفان و تصوف شیعی است و خود سند طریقت خویش را با ٢٠ واسطه به امام‌ رضا (ع) می‌رساند (نک‌ : مفاتیح ... ‌، ٥٨٥، «رسائل»، ٣٥٠). با اینکه او بزرگ‌ترین و ممتازترین جانشین سید محمد نوربخش بود، همچنان رهبری را در ذات نوربخش منحصر، و لقای او را برتر از «عزت دنیا و دین» می‌دانست. نیز از نوربخش با عناوینی چون «امام الاصفیا» یاد ( اسرار، ٤٩، دیوان، ٨٠، نیز ١٤٥، ١٤٧)، و خود را ساختۀ «فیضِ نوربخشی» معرفی می‌کرد (همان، ٦٥) و پیر خود را با «مهدی» قابل قیاس می‌دانست.
اسیری در اقلیم کشف و شهود مدعی تجربه‌های فردی شده، و تصریح کرده که در بدو سلوک، «نور تجلی الٰهی» بر او ظاهر شده است (مفاتیح، ٦٦-٦٧). او در ٨٥٢ ق خود را متجلی به «تجلی صفت نور» یافته (همان، ٨٠)، و بار دیگر عالم هستی را با یک نور واحد روشن دیده (همان، ٣٤٣-٣٤٤)، و سرانجام، متجلی به «تجلی نور سیاه» شده است، یعنی به بلندترین نقطۀ سلوک در عرفان رسیده، و خود را قیوم همۀ عالم یافته است (همان، ٥٢٣).
آثار منظوم او عبارت‌اند از: ١. اسرار الشهود، که مثنوی‌ای است مشتمل بر ٣‌هزار بیت، در بحر رمل مسدس مقصور (هم‌وزن مثنوی مولوی)، متضمن نکته‌ها و تمثیلهای عرفانی؛ ٢. دیوان، مشتمل بر غزلهای فارسی و عربی، ترجیع‌بند و رباعی، نزدیک به ٥ هزار بیت؛ ٣. منتخب مثنوی، گزیده‌ای از مثنوی مولوی که اسیری در ٨٧٤ ق آن را گرد آورده، و برخی از مشکلات را نیز به‌نظم، تبیین کرده است (نک‌ : دیوان، ٢٨٠؛ زنجانی، «ک»، «کا»).
آثار منثور او اینها ست: ١. مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌ راز، که نامدارترین اثر او در قلمرو عرفان و معروف‌ترین شرح در میان شروح گلشن ‌راز محمود شبستری است (نک‌ : شوشتری، ٢ / ١٥٢)؛ ٢. «شرح دو بیت مثنوی»، که گزارشی است کوتاه از دو بیت مثنوی مولوی: چون‌که بی‌رنگی اسیر رنگ شد ... (دیوان، ٣٣٨)؛ ٣. «اجازه‌نامه»: اجازه‌ای است عرفانی که اسیری برای شیخ حیرتی و فرزندش، ابوالذبیح اسماعیل، به عربی در زَبیدِ یمن در ٨٨٣ ق نوشته است؛ ٤. چند رسالۀ منثور دیگر، متضمن گزارشهایی کوتاه از ابیات دشوار عرفانی.

مآخذ

اسیری لاهیجی، محمد، اسرار الشهود، به‌کوشش برات زنجانی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
همو، دیوان، به‌کوشش برات زنجانی، تهران، ١٣٥٧ ش؛
همو، «رسائل»، ضمیمۀ دیوان اسیری (هم‌ )؛
همو، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌ راز، به‌کوشش محمدرضا برزگـر خالقی و عفت کرباسی، تهران، ١٣٧١ ش؛
زنجانی، برات، مقدمه بر دیوان اسیری (هم‌ )؛
شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٦٥ ش.

نجیب مایل هروی (دبا)