این استان در مرز کشور بلاروس (روسیۀ سفید) واقع است و در حدود ٩٥٠‘٤٨ کم‌٢ وسعت دارد. بیشتر این استان در بخش عُلیای حوضۀ رود دنیِپر قرار دارد. یخرفتهای ناحیۀ مرتفع اسمولنسک ـ مسکو، که به ارتفاع ٣٢٠ متر، از شرق تا غرب استان امتداد دارند، حوضه‌های رود‌های دنیپر، ولگا و دوینایِ غربی را از هم جدا می‌کنند. حمل و نقل آسان میان این حوضه‌ها سبب شده است که این ناحیه از گذشته‌های دور، از راههای اصلی ارتباطی منطقه به‌شمار آید.
جنگلهای شمال و شمال‌غربی استان متراکم، اما در بخشهای جنوبی، پراکنده است. پوشش گیاهی جنگلهای مختلط این استان برای کشاورزی پاک‌سازی شده است و امروزه کمتر از یک‌پنجم سطح استان را دربر می‌گیرد. اما در دره‌ها و گودالهای واقع در میان تلهای یخرفتی، نواحی باتلاقی بسیاری، شامل تورب‌زار‌ها و ماندابهای پر‌علف، وجود دارد. خاک استان اسمولنسک بیشتر رسی و شنی است و حاصلخیزی اندکی دارد؛ با این وجود، کشاورزی مهم‌ترین فعالیت اقتصادی ساکنان این استان است، به‌ویژه کشت کتان، سیب‌زمینی و نیز تولید لبنیات. صنایع چوب‌بری، فراوری مواد ‌غذایی و تولید پارچه‌های کتانی از دیر‌باز در این استان رواج داشته، و خدمات مهندسی در شهر‌های بزرگ‌تر آن متمرکز است.
استان اسمولنسک ٨٠٠‘٤٩ کم‌٢ مساحت دارد و مرکز آن شهر اسمولنسک است.
جمع‌ (برآورد ١٩٩١م): ح ٠٠٠‘١٦٦‘١ تن.

شهر اسمولنسک

مرکز استان اسمولنسک و شهری صنعتی و بازرگانی که در دو سوی رود دنیِپر، در ٤١٨ کیلو‌متری غرب مسکو واقع است. اسمولنسک یکی از تاریخی‌ترین شهر‌های روسیه به‌شمار می‌آید و پیشینۀ آن به سدۀ ٩م باز می‌گردد. اما به‌سبب ویرانیهای ناشی از جنگ، به‌ویژه جنگ جهانی دوم، شمار کمی از کلیسا‌های کهن و دیگر ساختمانهای آن بر‌جای مانده است.
نخستین‌بار در ٨٣٦م از اسمولنسک نامی به میان آمد؛ در آن زمان، اسمولنسک دژ مهمی بود که بر حمل و نقل بین رود‌های دنیپر و دوینای غربی نظارت می‌کرد و جادۀ میان منطقۀ مسکو و اروپای غربی را زیر کنترل داشت.
اسمولنسک همچنین کنار مسیر مستقیم بازرگانی میان دریای بالتیک در شمال، و کیِف و امپراتوری بیزانس در جنوب قرار داشت. از این‌رو، در نتیجۀ موقعیت و فعالیت بازر‌گانی میان شمال و جنوب، اسمولنسک به مرکز بازر‌گانی مهمی در سده‌های ٩ و ١٠م تبدیل، و در همان حال، دارای تاریخی پر‌آشوب و سر‌شار از حادثه شد. در پی تجزیۀ دولت قدرتمند کیِف در سدۀ ١٢م، این شهر مهم‌ترین شهر در شاهزاده‌نشین (امیرنشین) مستقلِ اسمولنسک شد.
شهر اسمولنسک که در جریان هجوم مغولها در ١٢٣٧-١٢٤٠م چپاول شده بود، بعداً به لیتوانی واگذار شد. برای بیش از ٤ سده، لیتوانی، لهستان و روسیه برای تصرف این شهر با یکد‌یگر سخت در کشمکش بودند. مسکو در ١٣٤٠م اسمولنسک را تصرف کرد؛ اما در ١٤٠٨م لیتوانی این شهر را پس گرفت. روسها دیگر بار در ١٥١٤م اسمولنسک را تصرف کردند. این شهر در ١٦١١م به دست لهستانیها افتاد و سر‌انجام در ١٦٥٤م به تصرف روسها در‌آمد. این شهر بنابر پیمانی در ١٦٦٧م رسماً به روسیه وا‌گذار شد.
موقعیت اسمولنسک در مسیر اصلی مسکو به ورشو و اروپای غربی سبب شد که این شهر روی آرامش به خود نبیند. در جریان حملۀ ناپلئون به روسیه در ١٨١٢م، یکی از در‌گیریهای مهم در اسمولنسک روی داد که در نتیجۀ آن، این شهر به آتش کشیده شد. ناپلئون به‌هنگام عقب‌نشینی، بیهوده کوشید که سپاهیانش را در اسمولنسک گرد‌هم آورد و آنان را سامان دهد.
یکی از شدید‌ترین نبرد‌های جنگ جهانی دوم نیز از ژوئیه تا سپتامبر ١٩٤١ در اسمولنسک و پیرامون آن رخ داد. در این نبرد، از پیشروی نیرو‌های آلمانی به سوی مسکو پیش از آغاز زمستان جلو‌گیری شد. نبرد بزرگ دیگری که در سپتامبر ١٩٤٣ رخ داد، نیروهای آلمانی را وادار به ترک شهر کرد. اسمولنسک پس از جنگ، با خیابانهای پهن، پارکهای بزرگ، و خانه‌ها و کار‌خانه‌های نوساز، باز‌سازی شد. امروزه چندین کلیسای قدیمیِ باز‌مانده در اسمولنسک باز‌سازی شده است که کلیساهای قدیس پطرس و قدیس پولس، مربوط به سدۀ ١٢م، و کلیسای جامع عروج مریم عذرا (سدۀ ١٧ تا ١٨م) از آن جمله‌اند. بخشهایی از دیوار قدیمی شهر نیز برجای مانده است.
در دورۀ اتحاد جماهیر شوروی صنایع شهر اسمولنسک دگر‌گون شد. صنایع این شهر دربر گیرندۀ خدمات مهندسی، تولید پارچه‌های کتانی و ماشین‌آلات راه‌سازی، و دیگر صنایع سبک می‌شود. یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های فراوری کتان در روسیه در اسمولنسک قرار دارد. در این شهر مؤسسه‌های آموزش پزشکی، دام‌پزشکی، تربیت معلم و تربیت بدنی نیز وجود دارد.
جمع‌ (٢٠٠٢م): ٥٠٠‘٣٢٥ تن.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨ (under «Smolensk, oblast», «Smolensk, city»);
ME, ٢٠٠٨.
بخش جغرافیا