آسمـان‌نمـا \ ās[e]mān-namā\ ، یــا پــلانــتــاریــوم \ p[e]lān[e]tāriyom\ ، تالار نمایشی برای آموزش همگانی اخترشناسی و رشته‌های وابسته به آن، به‌ویژه دانش فضا. این تالار به‌طور سنتی دارای سقفی به شکل نیمکره است که تصویر اجرام آسمانی را، همان‌گونه که از زمین دیده می‌شوند، بر آن می‌اندازند. اصطلاح آسمان‌نما همچنین به مؤسسه‌ای آموزشی، که این تالار، بخش اصلی آن را تشکیل می‌دهد، و دستگاه فراتاب (پروژکتور) که تصویر آسمان را بر سقف این تالار می‌اندازد، گفته می‌شود. این اصطلاح امروزه برای نامیدن نرم‌افزارهای رایانه‌ای یا پایگاههایی اینترنتی نیز به‌کار می‌رود که تصویر آسمان شب و پدیده‌های گوناگون سماوی را شبیه‌سازی می‌کنند.

اصطلاح آسمان‌نما در اصل برای توصیف ابزارهایی آموزشی یا نمایشی به کار می‌رفت که به‌منظور نشان دادن حرکتهای مداری سیاره‌ها و قمرهای آنها طراحی شده بودند. این ابزارها از گویهای کوچکی تشکیل می‌یافتند که میله‌هایی آنها را بر روی پایه‌ای مرکزی ثابت و تنظیم می‌کرد و هریک از آنها معرف سیاره‌ای بود؛ گوی دیگری هم، به‌عنوان خورشید، بالای آنها قرار داشت. بسیاری از این دستگاهها در زمان ساخت، قمرهای مهم و شناخته‌شده را در بر داشتند. این ابزارهای گاه دقیق و پیچیده، که یکی از آنها را مبتکری انگلیسی در ١٧١٢م طراحی کرد، افلاک‌نما نیز نامیده می‌شوند.
تأسیسات آسمان‌نماها بسیار متفاوت‌اند؛ برخی از آنها فضای نمایشی گسترده، موزه و کادر حرفه‌ای و پشتیبانی قابل ملاحظه‌ای دارند. ممکن است قطر گنبد نمایشی آنها بیش از ٢٥ متر باشد و جایگاهی با گنجایش بیش از ٦٠٠ تن تماشاگر داشته باشند. آسمان‌نماهای دیگری را که کوچک‌ترند و گنجایش کمتری دارند، می‌توان ابزاری کمک‌آموزشی دانست.
مهم‌ترین ابزار هر آسمان‌نما دستگاه فراتاب است. فراتابها نیز انواع گوناگونی دارند. نخستین فراتاب الکترومکانیکیِ مدرن در ١٩٢٣م در کارخانۀ ابزارهای نوریِ کارل زایس در آلمان ساخته شد. فراتابهای امروزی دستگاههایی پیشرفته، مرکب از عدسیها، لامپها، چرخ‌دنده‌ها و موتورهایی است که با رایانه کنترل می‌شوند و به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که حرکت دقیق سیاره‌ها، خورشید و مـاه را، همـان‌گونـه که از روی زمین ــ در عرضهای جغرافیایی گوناگون ــ دیده می‌شوند، نمایش دهند.
فراتابهای الکترومکانیکیِ آسمان‌نماهای بزرگ به شکل دَمبِل ساخته می‌شوند و در مرکز تالار، روی زمین قرار می‌گیرند. این فراتابها دارای حدود ٠٠٠‘٢٩ قطعۀ مکانیکی‌اند و وزنشان به ٥/ ٢ تن می‌رسد. در هریک از گویهای بزرگ این فراتاب دمبل‌مانند، نورافکنها و چراغهایی جای داده می‌شوند که با موتورهایی به حرکت درمی‌آیند. یکی از گویها تصاویر آسمان‌شب در نیمکرۀ شمالی را بازسازی می‌کند و گوی دیگر، آسمان نیمکرۀ جنوبی را. در استوانۀ میانی نیز نورافکنها و چراغهایی قرار می‌گیرند که تصاویر خورشید، ماه و سیاره‌های منظومۀ خورشیدی را نمایش می‌دهند.
امروزه مؤسسه‌های آموزشی بزرگ در آسمان‌نماهای خود فنّاوریهای مدرن، همچون فراتابهای دیجیتالی و لیزری را جایگزین فراتابهای الکترومکانیکی می‌کنند. به کمک این فناوریها می‌توان آمیزه‌ای از تصاویر آسمان، عکس، فیلم و تصویرهای پویانماییِ رایانه‌ای را به نمایش گذاشت.
در یک آسمان‌نمای عادی، نمایش جلوه‌های آسمانی طبق برنامه‌ای منظم به مردم ارائه می‌شود. نمایش این برنامه‌ها بیشتر با موسیقی، انواع جلوه‌های ویژه و با گفتاری همراه است که توسط گوینده‌ای حرفه‌ای اجرا و ضبط شده است. برای آنکه همۀ بازدیدکنندگان نمایش‌هایی همانند را مشاهده کنند، مسئولان این مؤسسه‌ها به خودکارسازی برنامه‌ها گرایش یافته‌اند.
فراگیرترین آرایش صندلیهای تماشاگران در آسمان‌نماها به‌صورت دایره‌هایی هم‌مرکز، پیرامون فراتاب مرکزی تالار نمایش است. نخستین آسمان‌نما با بهره‌گیری از فراتاب ساخت کارخانۀ زایس، در ١٩٢٣م در موزۀ آلمان در شهر مونیخ گشایش یافت. در پایان سدۀ ٢٠م بیش از ١٠٠ آسمان‌نمای بزرگ در سراسر جهان مشغول به کار بوده است.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠١٠;
ME, ٢٠٠٩.
بخش تاریخ علوم