اسماعیل، مولای \ mo(a)wlāy esmāˀil\ ، ابوالنصر المظفر باللٰه ابن محمد شریف بن علی شریف حسنی علوی طالبی (١٠٥٦-١١٣٩ق/ ١٦٤٦-١٧٢٧م)، از اشراف سِجِلماسه (سرهنگ، ٨٦؛ بستانی، ذیل اسماعیل مولای؛ زرکلی، ذیل المولی اسماعیل)، دومین سلطان از شرفای فِلالی و از مشهورترین فرمانروایان علوی مراکش. در برخی نسب‌نامه‌ها و مآخذ، نام و لقب او را اسماعیل سمین نیز آورده‌اند (زامباور، ١٢٥؛ لین پول، ٥٢؛ بازورث، ٦٨). وی در ذیحجۀ ١٠٨٢/ آوریل ١٦٧٢، پس از برادر ناتنی خود، رشید (سرهنگ، زامباور، همان‌جاها؛ EI ١، ذیل «اسماعیل»؛ قس: ابونصر، ٢٢٧)، بر تخت حکومت نشست.
سراسر دوران طولانی فرمانروایی مولای اسماعیل در کشمکش بـا خویشـان و نزدیکان یا کشورهای دیگر سپری شد (نک‌ : EI ١، سرهنگ، همان‌جاها؛ حورانی، ٢٤٦). او در جنگ با بیگانگان توفیق بیشتری داشت. در ١٠٩٢ق/ ١٦٨١م، پس از مدتی محاصره، معموره یا مهدیه را از اسپانیاییها پس گرفت و نیز در ١١٠٠ق/ ١٦٨٩م، شهر عرایش را پس از ٥ ماه محاصره، از تصرف اسپانیاییها بیرون آورد (سرهنگ، ٨٧).
اسمـاعیل در ١٠٩٥ق/ ١٦٨٤م بـه شهر طنجه روی آورد کـه در دست انگلیسیها بود (لاندو، ١٤٨)، اما انگلیسیها پس از ویران کردن برجها و قلعه‌های شهر، گریختند (سرهنگ، همان‌جا). در شهر اصیلا (ه‌ م) نیز اسپانیاییها چاره‌ای جز گریز نیافتند (١١٠٢ق/ ١٦٩١م) و اسماعیل بر آنجا چیره شد (همان‌جا).
اسماعیل با تکیه بر ارتش منظمی که تشکیل داده بود، به‌عنوان جهاد در برابر غیرمسلمانان، توانست با خطر نفوذ و سلطۀ کشورهای خارجی که برخی نواحی کشورش را اشغال کرده بودند، مقابله کند (حورانی، همان‌جا). وی در جای قدیم مکناسة الزیتون، مکناسة الجدید را بنا کرد و آنجا را پایتخت خود قرار داد و کاخها و مساجد و زوایا و قلعۀ استواری برآورد (سرهنگ، ٨٦-٨٧).
اسماعیل برای جلوگیری از بروز اختلاف میان فرزندانش، در ١١١١ق/ ١٦٩٩م، در زمان حیات خود، مراکش را میان ٤ فرزندش تقسیم کرد (التر، ٤٤٢) و احمد ذهبی را ولیعهد خویش قرار داد (بستانی، همان‌جا). در زمان پادشاهی اسماعیل، حکومت مراکش شکل گرفت که تا آغاز سدۀ ٢٠م کم‌وبیش موقعیت خود را حفظ کرد (حورانی، ٢٤٥). وی در پایتخت خود، مکناسه (زرکلی، همان‌جا)، در ایامی که آتش فتنه و آشوب در الجزایر شعله‌ور بود، درگذشت (EI ١، همان‌جا).

مآخذ

التر، عزیز سامح، الاتراک العثمانیون فی افریقیا الشمالیة، ترجمۀ محمود علی عامر، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
بازورث، کلیفرد اِدمُند (ض: کلیفورد ادموند بوسورث)، سلسله‌های اسلامی، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، ١٣٤٩ش؛
بستانی، فؤاد افرام، دائرةالمعارف، بیروت، ١٩٥٦-١٩٨٣م؛
زامباور، ادوارد فون، معجم الانساب و الاسرات الحاکمة فی التاریخ الاسلامی، ترجمۀ زکی محمد حسن‌بک و حسن احمد محمود، بیروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛
زرکلی، اعلام؛
سرهنگ، میرالای اسماعیل، تاریخ دول المغرب، به‌کوشش حسن زین، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
لاندو، روم، الاسلام و العرب، ترجمۀ منیر بعلبکی، بیروت، ١٩٧٧م؛
لین پول، استنلی، طبقات سلاطین اسلام، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣١٢ش؛
نیز:

Aboun-Nasr, J. M., A History of the Maghrib, Cambridge, ١٩٧١;
EI ١;
Hourani, A., A History of the Arab Peoples, London, ١٩٩١.
ابوالحسن دیانت (دبا)