دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٧٢ - اسماعیل شهید
اسماعیل شهید
نویسنده (ها) :
محمدجواد شمس
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١١ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اسماعیلِ شهید \ esmāˀil-e šahid\ ، لقب محمد اسماعیل (١١٩٣-١٢٤٦ق/ ١٧٧٩-١٨٣١م)، فرزند عبدالغنی (و نوادۀ شاه ولیالله دهلوی)، از عالمان هندی و رهبران مسلمان در مبارزه با سیکها و انگلیسیها.
او در ولایت مظفرنگر هندوستان زاده شد و تحصیلات اسلامی را نزد چند تن، ازجمله عمو و سرپرستش، شاه عبدالقادر که مترجم قرآن به اردو بود، به پایان برد. اسماعیل قدرت سخنوری داشت و خطابههایی پرشور ایراد میکرد (نک : سید احمد خان، ٥٦؛ رحیمبخش، ٦٤٢-٦٤٤؛ اکرام، ٣٨-٣٩؛ نیز نک : اردو...، ذیل اسمٰعیل شهید؛ رضوی، ٨٩).
اسماعیل در ١٢٣٦ق بهقصد ادای فریضۀ حج راهی حجاز شد، اما سفرش نسبتاً به درازا کشید و در بخشهایی از شمال آفریقا و در شامات و بلادی از توابع امپراتوری عثمانی با شماری از عالمان اسلامی دیدار کرد. او پس از بازگشتن به هندوستان، تندروان غیرمسلمان را در خطابههای تندتر از پیشِ خود آماج حملههای شدید قرار داد؛ حتى مردم را به جهاد بر ضد سیکهای افراطی و نفوذ انگلیسیها فراخواند (سید احمد خان، ٥٧- ٥٨؛ رحیمبخش، ٦٤٧ بب ). تنش میان اقوام مسلمان و غیرمسلمان به درگیریهای سختی در ١٢٤٦ق انجامید که خود اسماعیل و شماری دیگر در جریان زد و خوردها به قتل رسیدند و از آن پس، «شهید» خوانده شدند (نک : رحیمبخش، ٦٥١-٦٥٣).
اسماعیل چند کتاب و رساله در زمینۀ مسائل اعتقادی و فقهی به زبانهای فارسی و عربی نوشته، که شماری از آنها به اردو نیز ترجمه شده است.
مآخذ
اردو دائرۀ معارف اسلامیه، دانشگاه پنجاب، لاهور، ١٩٥٩-١٩٩٣م؛
اکرام، محمد، موج کوثر، لاهور، ١٩٨٦م؛
رحیمبخش، محمد، حیات ولی، لاهور، ١٩٥٥م؛
سید احمد خان، آثار الصنادید، چ سنگی، مطبع منشی نولکشور، لکهنو، بیتا؛
نیز:
Rizvi, A. A., A Socio-Intellectual History of the Isnā ʾAsharī Shīʾīs in India, New Delhi/ Canberra, ١٩٨٦, vol. II.
محمدجواد شمس (دبا)