اسماعیلِ بنِ سَبُکتَگین \ esmāˀil-ebn-e saboktag(k)in\ (د پس از ٣٨٩ق/ ٩٩٩م)، برادر سلطان محمود غزنوی و رقیب او در آغاز حکومت، که پس از مرگ پدر، یک چند در غزنه فرمان راند.
برخی نوشته‌اند سبکتگین وصیت کرد که اسماعیل جانشین او شود و برخی نیز آورده‌اند که سبکتگین محمود را شایسته‌ترین فرزندان خود دانسته، و به هنگام مرگ گفته بوده است: «مقرر است که محمود مُلک غزنین نگه دارد که اسماعیل مرد آن نیست» (نک‌ : بازورث، ١٣٦؛ بیهقی، ٣٣٠).
آمده است که محمود در نامه‌ای از اسماعیل خواست تا غزنین را به او واگذارد و در برابر، حکومت بلخ یا سپهسالاری لشکر خراسان را بگیرد؛ اما اسماعیل نپذیرفت و میانجیگری والی جوزجان (گوزگان) نیز بی‌نتیجه ماند (نک‌ : میرخواند، ٩٣-٩٤؛ خواندمیر، ٣٧٣-٣٧٤؛ فرشته، ٢٢). سرانجام در نبردی شدید که در حوالی غزنین میان دو برادر روی داد (ربیع‌الاول ٣٨٨)، اسماعیل شکست خورد و به دژ غزنین پناه برد و به‌ناچار، پس از ٧ ماه حکومت، تسلیم شد (جرفادقانی، ١٦١-١٦٥، ١٦٩؛ نیز نک‌ : گردیزی، ٣٧٤؛ ابن‌اثیر، ١٣٠-١٣١؛ ناظم، ٣٩-٤٠). محمود پس از پیروزی، اسماعیل را در ادارۀ امور مملکت شرکت داد، اما اسماعیل پس از چندی به‌سبب در سر داشتن توطئه‌ای علیه محمود، به گوزگان تبعید شد و تا هنگام مرگ در آنجا ماند (ابن‌اثیر، همان‌جا؛ حمدالله، ٣٩٠؛ میرخواند، ١٢٣؛ قس: فصیح، ١٠٣؛ خواندمیر، فرشته، همان‌جاها).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل، ج ٩؛
بیهقی، تاریخ؛
جرفادقانی، ناصح بن ظفر، ترجمۀ تاریخ یمینی (اثر محمد بن عبدالجبار عتبی)، به‌کوشش جعفر شعار، تهران، ١٣٥٧ش؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، چ نوایی؛
خواندمیر، حبیب‌السیر، ج ٢؛
فرشته، محمدقاسم هندوشاه، تاریخ فرشته، چ سنگی، مطبع منشی نول‌کشور، کانپور، ١٢٩٠ق/ ١٨٧٤م، ج ١؛
فصیح خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، به‌کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩-١٣٤١ش، ج ٢؛
گردیزی، چ حبیبی؛
میرخواند، محمد بن خاوندشاه، تاریخ روضةالصفا (چ انتشارات مرکزی، خیام، پیروز)، تهران، ١٣٣٨- ١٣٣٩ش، ج ٤؛
نیز:

Bosworth, C. E., The Later Ghaznavids: Splendour and Decay, New York, ١٩٧٧;
Nāẓim, M., The Life and Times of Sulŧān Maħmūd of Ghazna, Lahore, ١٩٧٣.
ابوالفضل خطیبی (دبا)