اَسماءِ بنِ خارجه‌ \ asmāˀ-ebn-e xāreje(a)\ (د ‌٨٢ ق/ ٧٠١م)، از اشراف و بزرگان کوفه. وی از قبیلۀ بنی فزاره بود (کلبی، ٤٣٤). پدرش، خارجة بن حِصن، در ٩ق/ ٦٣١م پس از غزوۀ تبوک، در شمار بزرگان بنی فزاره به خدمت پیامبر (ص) درآمد (ابن‌سعد، ٢٩٧؛ طبری، ٣/ ١٢٢). در ماجرای معروف به «رِدّه»، بنی فزاره جزو قبایلی بود که از اطاعت خلیفه سرپیچیدند و کاروانی از مسلمانان را غارت کردند (بلاذری، فتوح...، ١١٥؛ ابن‌اعثم، ١٤). اسماء خود فردی پرنفوذ و تا اندازۀ بسیاری طرف‌دار بنی امیه بوده است، تا آنجا که او را «اموی الهوى» خوانده‌اند (ابوالفرج، ١٣/ ٣٨).
در ٥١ق/ ٦٧١م اسماء به درخواست «زیاد»، همراه تنی چند از بزرگان و اشراف کوفه به فتنه‌انگیزی و دشمنی حجر بن عدی با خلیفه و حتى کفر او گواهی داد و معاویه با همین دستاویز، حجر و یارانش را در مرج عذراء به قتل رساند (بلاذری، انساب...، ٤/ ٢٥٤؛ ابن‌قتیبه، ٤/ ٩٤؛ ابوالفرج، ١٦/ ٨). همچنین ازدواج عبیدالله بن زیاد، والی عراق، با هند، دختر اسماء، که در زمان حکومت او بر بصره انجام گرفت (بلاذری، همان، ٤/ ٣٨١؛ ابن‌قتیبه، ٤/ ٩٧؛ ابوالفرج، ١٨/ ١٢٩)، نیز می‌تواند نشان‌دهندۀ جایگاه اسماء و خاندان او در کوفه باشد.
در شرح رویدادهای عراق به‌هنگام قیام امام حسین (ع)، گفته شده است که اسماء همراه با محمد بن اشعث به دستگیری هانی بن عروه مأمور شد (بلاذری، همان، ٢/ ٨٠؛ دینوری، ٣٣٦؛ طبری، ٥/ ٣٦٤)، اما بعد که به رفتار ابن‌زیاد با هانی اعتراض کرد، به دستور او تنبیه شد (همو، ٥/ ٣٦٧).
در ٦٧ق/ ٦٨٦م، به‌هنگام استیلای مختار بر کوفه و محاصرۀ عبدالله بن مطیع در دارالامارۀ شهر، ‌اسماء هم از جملۀ همراهان ابن‌مطیع بود و او را به امان‌خواهی از مختار برای خود و دیگر اشراف کوفه ترغیب کرد (بلاذری، همان، ٥/ ٣٢٧؛ طبری، ٦/ ٣١). به هر روی، اسماء در زمان استیلای مختار بر کوفه و نیز در زمان مصعب بن زبیر، از کوفه گریخت (بلاذری، همان، ٥/ ٢٤١؛ ابوالفرج، ١٣/ ٣٧، ٣٨). او پس از پیروزی عبدالملک بن مروان، دختر خود هند را به ازدواج حاکم کوفه، بشر بن مروان، درآورد (بلاذری، همان، ٥/ ١٧٣؛ ابوالفرج، ١٨/ ١٢٩). پس از مرگ بشر بن مروان، حجاج با هند ازدواج کرد (ابوالفرج، ١٦/ ٤١).
در برخی مآخذ، نام اسماء در شمار تابعانی آمده، که از امام علی (ع) (مسلم، ١٠٤) و عبدالله بن مسعود (ابن‌ابی‌حاتم، ٣٢٥؛ قس: ابن‌حبان، ٧٥) حدیث روایت کرده‌اند و در برخی مآخذ نیز سخنان حکیمانه‌ای به اسماء نسبت داده شده است (مبرد، ٣٢٠؛ جاحظ، ٩٦، ١١٥؛ ابن‌قتیبه، ٣/ ٥٦، جم‌ ؛ ابوالفرج، ١٨/ ١٢٨-١٢٩؛ یغموری، ٢٨٩-٢٩٠).

مآخذ

ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م، ج ١(١)؛
ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، حیدرآباد دکن، ١٣٩٥ق/ ١٩٧٥م، ج ١؛
ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به‌کوشش فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ق/ ١٩٥٩م؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، دارصادر، بیروت، بی‌تا، ج ١؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون‌الاخبار، قاهره، ١٣٤٣ق/ ١٩٢٥م؛
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، مطبعة العامرة، بولاق، ١٢٨٥ق (ب چ بیروت، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م)؛
بلاذری، احمد بن یحیى، انساب الاشراف، ج ٢: به‌کوشش محمدباقر محمودی، بیروت، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م، ج ٤(١): به‌کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٧٩م، ج ٥: به‌کوشش گوییتین، بیت‌المقدس، ١٩٣٦م؛
همو، فتوح البلدان، به‌کوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦م، ج ١؛
جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، به‌کوشش حسن سندویی، قاهره، ١٣٥١ق/ ١٩٣٢م، ج ٣؛
دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، به‌کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، ١٣٧٩ق/ ١٩٥٩م؛
طبری، تاریخ؛
کلبی، هشام بن محمـد، جمهـرة النسب، بـه‌کـوشش نـاجی حسن، بیـروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
مبرد، محمد بن یزید، الکامل، به‌کوشش محمد احمد دالی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م، ج ١؛
مسلم بن حجاج، الکنى و الاسماء، به‌کوشش مطاع طرابیشی، دمشق، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
یغموری، احمد بن محمود، نورالقبس (مختصرِ المقتبسِ محمد بن عمران مرزبانی)، به‌کوشش رودلف زلهایم، ویسبادن، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م.

محمدمهدی امینی (دبا)