اسلامی، جزیرۀ \ jazire-ye eslāmi\ ، جزیره‌ای مهم و تاریخی در حاشیۀ شرقی دریاچۀ ارومیه. این جزیره در گذشته شاها، شاهو و شاهی خوانده می‌شد. دریاچۀ ارومیه نیز در گذشته شاهی نامیده می‌شد و اینکه کدام‌یک از این دو (دریاچۀ شاهی و جزیرۀ شاهی) نام خود را از دیگری گرفته است، به‌درستی دانسته نیست (هویدا، ٢٨٥، ٢٨٩).
جزیرۀ اسلامی میان ´٤٥ °٣٧ تا ´٥٧ °٣٧ عرض شمالی، و ٢٠ °٤٥ تا ´٣٥ °٤٥ طول شرقی واقع است (گل‌افشانی، ١). این جزیره از نظر اداری ـ سیاسی به دهستان جزیره از بخش ایلخچی شهرستان اسکو (در استان آذربایجان شرقی) تعلق دارد ( نشریۀ...) و تنها جزیرۀ مسکونی، و بزرگ‌ترین جزیرۀ دریاچۀ ارومیه است. در فصلهای گرم، و در نتیجۀ کاهش باران و تبخیر شدید آب دریاچۀ ارومیه، این جزیره حالتی شبه‌جزیره‌ای می‌یابد و از سمت شرق به خشکی متصل می‌شود. کناره‌های این جزیره بریدگیهای بسیار و عمق مناسبی برای پهلوگیری کشتیهای باری دارد (کیهان، ٨٢؛ برزگر، ٢٧- ٢٨؛ خاماچی، ١٩٤). طول جزیره از شمال به جنوب ٥/ ٢٤ کم‌ ، و عرض آن ١٥ کم‌ است. این جزیره در حدود ٣٤٧ کم‌٢ وسعت دارد (هویدا، ٢٨٥).
جزیرۀ اسلامی توده‌ای آتش‌فشانی به‌شمار می‌آید (علایی طالقانی، ٨٧). سازندهای زمین‌شناختی این جزیره شامل آندزیت و مخروط‌افکنه‌های آبرفتی است ( فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای... تبریز، ٨٤). سن دهانۀ آتش‌فشانی شناخته‌شدۀ جزیره ٨/ ٧ میلیون سال است. این آتش‌فشان، بر پایۀ شواهد زمین‌شناختی، جزو آتش‌فشانی (وُلکانیسم) سِنوزوئیک پایانی در آذربایجان، و سنگهای آن از نظر ژئوشیمیایی، از نوع قلیایی و قلیایی پتاس‌دار است (گل‌افشانی، چکیدۀ پایان‌نامه).
جزیرۀ اسلامی بیشتر کوهستانی و صخره‌ای است. در شمال غربی و جنوب شرقی جزیره، تپه‌ماهورهایی دیده می‌شود (هویدا، ٢٨٦). رشته‌کوهی به نام شاهی در این جزیره واقع است که کوه چپقلو (١٧٥‘٢ متر) بلندترین نقطۀ آن است. از دیگر ارتفاعات مهم جزیرۀ اسلامی می‌توان به گوردلینی (٠٠٠‘٢ متر)، گوزی داغ (٠٠٠‘٢ متر)، سرگانت (٩٩٧‘١ متر)، قره دره (٩٥٠‘١ متر)، قزل قیه (٩٠٠‘١ متر) و توربون (٥١٠‘١ متر) اشاره کرد (جعفری، ١٦٨، ١٨٩، ٣١٢، جم‌ ). این جزیره جریان سطحی دائمی ندارد، اما به‌هنگام بارندگی، رودخانه‌های فصلی از ارتفاعات آن جاری می‌شوند ( فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای... تبریز، همان‌جا). وجود چشمه‌های متعدد آب شیرین، در میان دریاچۀ شور ارومیه، از ویژگیهای خاص این جزیره به‌شمار می‌آید (هویدا، همان‌جا؛ خاماچی، ١٩٥). آب‌وهوای جزیرۀ اسلامی معتدل و نیمه‌خشک است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای...، ١٥، ٨٠، ٨٣، جم‌ ).
جزیرۀ اسلامی زیستگاه جانوران فراوانی است و از این رو، از اهمیت زیست‌محیطی بسیاری برخوردار است (زنده‌دل، ٨٨). از مهم‌ترین پرندگان این زیستگاه می‌توان به پلیکان، آنقوت و فلامینگو (خاماچی، همان‌جا)، و از پستانداران آن به پلنگ ( فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای... تبریز، ٩١) اشاره کرد. این جزیره منطقۀ شکار ممنوع به شمار می‌آید (جغرافیای...، ٣٣). کناره‌های جزیره یکی از مهم‌ترین زیستگاههای آرتِمیا و جلبک اُلِنا در دریاچۀ ارومیه است (خاماچی، ١٩٢).
جزیرۀ اسلامی از سکونتگاههای کهن حاشیۀ دریاچۀ ارومیه است. در رویدادهای تاریخی سدۀ ٣ق، به قلعۀ مستحکم شاهی (نک‌ : طبری، ١٦٤؛ ابن‌اثیر، ٤٤٧) یا شاها (ابوعلی مسکویه، ٢٩١) اشاره شده است. این جزیره در سدۀ ٧ق، به‌سبب دارا بودن قلعه‌ای مستحکم در کوههای خود، پناهگاه مناسبی برای شورشیان بود (یاقوت، ٥١٣). در این سده، هولاکو، ایلخان مغول، قلعۀ این جزیره را که تلا خوانده می‌شد، بازسازی کرد (حافظ ابرو، ١٣١). وی به‌سبب استحکام این قلعه، گنجینه‌های بسیاری را که از پیروزیهای خود در بغداد و شام گرد آورده بود، به آن منتقل کرد و خزانه‌دارانی را برای محافظت از آنها برگماشت (رشیدالدین، تاریخ...، ١٨٢؛ ابوالفدا، ٤٢-٤٣). در دوران سلطنت ایلخانان، این قلعه یکی از خزانه‌های سلطنتی آنان به‌شمار می‌آمد (نک‌ : رشیدالدین، جامع التواریخ، ١١٢٦، ١٣٤٩). هولاکو و یکی از شاهزادگان مغول در این قلعه به خاک سپرده شدند (همان، ١١١٨؛ نک‌ : حمدالله، ٢٤١) و از این رو، آن را گورقلعه نیز می‌نامیدند (لسترینج، ١٦١). جزیرۀ شاهی در زمان محمد شاه قاجار در زمرۀ زندانهای دولتی به‌شمار می‌آمد و مکان حبس گناهکاران و مجرمان بود (برزگر، ٣٢-٣٣).
سرای‌ده، آق(آغ) گنبد، قپچاق، گمیچی، بوراچالو، تیمورلو و بهرام‌آباد ٧ سکونتگاه روستایی جزیره‌اند. سرای‌ده مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین روستای جزیرۀ اسلامی، و مرکز دهستان به‌شمار می‌آید ( نشریه؛ نک‌ : دنبالۀ مقاله). این روستا سکونتگاه مرکزی، و تأمین‌کنندۀ نیازهای خدماتی ساکنان جزیره است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جاها). روستاهای آق گنبد، بوراچالو و گمیچی موقعیت و کارکرد بندری، و نقش ویژه‌ای در بازرگانی و اقتصاد دریاچۀ ارومیه دارند. این ٣ بندر در مسیر راه دریایی شرفخانـه ـ گلمخانـه قـرار دارند و بدیـن منظور، دارای اسکلـۀ تخلیۀ بار و مسافرند ( فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای ... ارومیه، ١٤٢-١٤٣؛ زنده‌دل، ٥٨، ٧٣). نخستین کوششها برای ایجاد خطوط کشتی‌رانی در دریاچۀ ارومیه و ساخت اسکله در این روستاها را ملک قاسم میرزا (از فرزندان فتحعلی شاه) انجام داد (ملک قاسمی، ١٤١-١٤٢).
جمعیت جزیرۀ اسلامی در فاصلۀ زمانی سرشماریهای ١٣٧٥ تا ١٣٨٥ش کاهش یافته است. در سرشماری عمومی ١٣٧٥ش، سرای‌ده با ٢٥٣‘١ تن (٢٨٣ خانوار)، پرجمعیت‌ترین، و بهرام‌آباد با ٦٥ تن (١٢ خانوار)، کم‌جمعیت‌ترین روستاهای جزیره بودند. در این سرشماری، جمعیت کل جزیره ٨١٥‘٤ تن (١٠٥‘١ خانوار) بود. اما در سرشماری عمومی ١٣٨٥ش، جمعیت جزیرۀ اسلامی به ٥٧٤‘ ٣ تن (٠٤٧‘١ خانوار) کاهش یافت (قس: درگاه...؛ سرشماری...، ١٨). زراعت، باغداری، دامداری ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جاها) و اشتغال در کشتیهای دریاچۀ ارومیه (خاماچی، ١٩٥) از مهم‌ترین فعالیتهای اقتصادی ساکنان جزیرۀ اسلامی است. گلیم‌بافی، سبدبافی و قالی‌بافی نیز در این جزیره رواج داشته است. ساکنان روستاهای جزیرۀ اسلامی مسلمان و شیعی‌مذهب‌اند و به زبان ترکی سخن می‌گویند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جاها).
بندر آق گنبد نقطۀ آغاز بزرگ‌راه شهید کلانتری است که برای کاهش فاصلۀ میان آذربایجان شرقی و غربی در حال ساخت است ( فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای... ارومیه، ١٤٢-١٤٣، ٤١٢). جزیرۀ اسلامی از جاذبه‌های طبیعی و گردشگاههای مهم استان آذربایجان شرقی به‌شمار می‌آید (همان، ١٤٤). قلعۀ شاهی، که امروزه قلعۀ آق گنبد نیز خوانده می‌شود، مهم‌ترین اثر تاریخی این جزیره است (کارنگ، ٥٤٠-٥٤٢).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل، ج ٦؛
ابوالفدا، اسماعیل، تقویم البلدان، به‌کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به‌کوشش ابوالقاسم امامی، تهران، ١٣٧٦ش/ ١٩٩٧م، ج ٤؛
برزگر، حسین، دریاچۀ رضائیه (چِیئی‌چَست)، ارومیه، ١٣٤٩ش؛
جعفری، عباس، گیتاشناسی ایران (کوهها و کوه‌نامۀ ایران)، تهران، ١٣٦٨ش، ج ١؛
جغرافیای استان آذربایجان شرقی، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتابهای درسی وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٨٥ش؛
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، جغرافیای حافظ ابرو، به‌کوشش صادق سجادی، تهران، ١٣٧٥ش، ج ١؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
درگاه ملی آمار؛
رشیدالدین فضل‌الله، تاریخ مبارک غازانی (داستان غازان‌خان)، به‌کوشش کارل یان، هارفِرد (انگلستان)، ١٣٥٨ق/ ١٩٤٠م؛
همو، جامع التواریخ، ج ٢؛
زنده‌دل، حسن و دیگران، استان آذربایجان شرقی، مجموعۀ راهنمای جامع ایران‌گردی (شم‌ ١)، تهران، ١٣٧٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن ـ ١٣٧٥ش: شناسنامۀ آبادیهای کشور: استان آذربایجان شرقی: شهرستان تبریز، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
طبری، تاریخ، ج ٩؛
علایی طالقانی، محمود، ژئومورفولوژی ایران، تهران، ١٣٨٢ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (ارومیه)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٥ش، ج ١٣؛
فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور (شهرستان ارومیه)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور (شهرستان تبریز)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٨٠ش؛
کارنگ، عبدالعلی، آثار باستانی آذربایجان، تهران، ١٣٧٤ش، ج ١؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١٠-١٣١١ش، ج ١؛
گل‌افشانی، رضا، بررسی ویژگیهای ژئوشیمیایی و پترولوژیکی سنگهای پتاسیک شبه‌جزیرۀ اسلامی ... (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشکدۀ علوم دانشگاه تهران، ١٣٧٤ش؛
ملک‌قاسمی، منوچهر، نقد و بررسی بخشی از رویدادهای تاریخی ایران (از ابتدای سلطنت خاندان قاجار تا اواسط سلسلۀ پهلوی)، تهران، ١٣٨٤ش، ج ١؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، نسخۀ دیجیتال، وزارت کشور، تهران، مهر ١٣٨٨؛
هویدا، رحیم، «جزیرۀ شاها»، مجموعۀ سخنرانیهای چهارمین کنگرۀ جغرافی‌دانان ایران، دانشگاه فردوسی، مشهد، ١٣٥٦ش؛
یاقوت، بلدان، ج ١؛
نیز:

Le Strange, LEC.

احمد آرین‌نیا