این شهرستان از شرق به شهرستان کرمانشاه، از شمال به شهرستان جوانرود، از غرب به شهرستان سرپل زهاب و از جنوب به استان ایلام محدود می‌شود ( آمارنامۀ...، ٢٥). شهرستـان اسـلام‌آبـاد غـرب بـا ٥/ ٦٧١‘٤ کم‌٢ مساحت، در قسمت مرکزی استان کرمانشاه قرار دارد. این شهرستان به ٢ بخش و ٧ دهستان تقسیم می‌شود و دارای ٢ شهر است ( نشریۀ...).
مهم‌ترین ارتفاعات این شهرستان عبارت‌اند از پاطاق، نواکوه (یا کوه نوح؛ بلندترین قله: ٤٤٢‘٢ متر)، قلعه‌قاضی و نسار که عموماً در فصل زمستان پوشیده از برف‌اند (جغرافیای...، ٤٠٨). دشتهای حاصلخیز این ناحیه که مهم‌ترین آنها ماهی‌دشت، کرند، راوند و بیونیچ‌اند، در میان این رشته ارتفاعات قرار دارند (همان‌جا).
اسلام‌آباد غرب آب‌وهوایی نیمه‌خشک با زمستانهای سرد و تابستانهای گرم و خشک دارد ( گزارش...، ب؛ طرح توسعۀ...، ٣٨١). کوهستانی بودن این ناحیه و ریزشهای جوّی نسبتاً فراوان، سبب سرچشمه گرفتن چندین رود در آنجا شده است. رود کرند از میان شهر اسلام‌آباد غرب می‌گذرد و سپس، به نام راوند، به سوی جنوب منحرف می‌شود. رودهای زیمکان و الوند نیز از کشور خارج می‌شوند و به سوی خاک عراق جریان می‌یابند (جغرافیای، همان‌جا؛ آمارنامۀ، ١١-١٣).
جمعیت این شهرستان مطابق آخرین سرشماری عمومی در ١٣٨٥ش، ٥٠٠‘١٥٢ تن (٤٢٠‘٣٤ خانوار) بود که از این شمار، ٢٤٨‘٩١ تن در شهرها و٦٦٤‘٦٠ در روستاها زندگی می‌کرده‌اند (درگاه...).
فعالیت اقتصادی اهالی شهرستان به ترتیب اهمیت، عبارت است از زراعت، دامداری و باغداری ( سرشماری عمومی...، ١٣٩). از صنایع دستی رایج در این شهرستان می‌توان از ریسندگی و بافندگی الیاف، گلیم‌بافی، قالی‌بافی، و تهیۀ نمد، زیلو، جاجیم و گیوه نام برد ( فرهنگ اقتصادی...، ص ٦/ ١).
ساکنان شهرستان اسلام‌آباد غرب شیعی‌مذهب (و بعضاً اهل حق)اند و به فارسی و کردی سخن می‌گویند (جغرافیای، ٤٠٩). این شهرستان محل ییلاق و قشلاق عشایر متعددی است و سالانه حدود ٧٣٦‘٢٥ تن (٥٨٠‘ ٣ خانوار) از کوچندگان در فصل تابستان، و ٩١٣‘٨ تن (٢٤٢‘١ خانوار) در فصل زمستان به آنجا رفت‌وآمد دارند (سرشماری اجتماعی...، ٢٠).

شهر اسلام‌آباد غرب

این شهر با ´٣١ °٤٦ طول شرقی و ´٦ °٣٤ عرض شمالی، در ارتفاع ٣٣٠‘١ متری از سطح دریا قرار گرفته است (پاپلی، ٥٩) و با شهر کرمانشاه (مرکز استان) ٥٦ کم‌ فاصله دارد (جغرافیای، همان‌جا؛ قس: نقشۀ...). اسلام‌آباد غرب به‌سبب قرار گرفتن در مسیر ارتباطی کرمانشاه ـ قصر شیرین ـ خسروی (در کنار مرز ایران و عراق) دارای اهمیتی ویژه است (همان؛ کردوانی، ٣٩).
شهر اسلام‌آباد غرب و پیرامون آن به‌واسطۀ مجاورت با تمدنهای باستانی ایلامی، کاسی و بابلی، آثاری از آنها را در خود جای داده است (همو، ٥٠). گفته می‌شود که قدمت آثار به‌دست آمده از تپۀ چغاگاوانه، واقع در مرکز شهر، به سدۀ ٩ تا اواسط سدۀ ٧ق‌م باز می‌گردد (همو، ٤٦). آثار آتش‌سوزی که در طبقات حفاری‌شدۀ این تپه به دست آمده، احتمالاً ناشی از حمله‌های پیاپی آشوریان، طی همان سده‌ها به این شهر بوده است (همـو، ٤٩). این تپه بـا ١ کم‌٢ وسعت، یک شهر بـوده است و شاید همان «شیماش»، یکی از ٣ پایتخت ایلام، بوده باشد که در سالنامه‌های آشوری از آن یاد شده است و کاوشگران مدتها در جست‌وجویش بودند (همو، ٥١؛ قس: مَثِسِن، ٢٩٣).
در دورۀ اسلامی نیز، جغرافیانگاران در ذکر منزلگاههایی که از کرمانشاه به بین‌النهرین منتهی می‌شد، به‌ترتیب از کرمانشاه، زبیدیه، مـرج القلعـه، حلـوان و... نـام بـرده‌اند (یعقـوبـی، ٢٧٠؛ ابن‌رسته، ١٦٥-١٦٦؛ ابن‌حوقل، ٣٥٩؛ اصطخری، ١٩٥، ١٩٦؛ مقدسی، ١٣٥، ٤٠١؛ یاقوت، ٦٨). لسترینج زبیدیه را با موقعیت کنونی اسلام‌آباد غرب یکی دانسته است (p. ١٩٢)، هرچند این نظر را نمی‌توان قطعی دانست. در دوره‌های بعد، این منطقه هارون‌آباد نام گرفت و محل سکنای رؤسای ایل کلهر شد (ابوالحسن، ١٥٢؛ ناصرالدین شاه،٧٦؛ معصوم علیشاه، ٥٦٩؛ اوبن، ٣٥٣). هارون‌آباد در ١١٦٤ق/ ١٧٥١م مدتی زیر فرمان کریم‌خان زند بود و در دوران قاجار (١٣٣٤ق/ ١٩١٦م)، چندی به تصرف سپاهیان روس درآمد (قدوسی، ٤٣٧؛ بلوشر، ٥٨).
در سدۀ اخیر، هارون‌آباد که روستایی از بخش باوندپور به‌شمار می‌آمد ( فرهنگ جغرافیایی...، ٢٦٩)، به‌تدریج توسعه پیدا کرد و صورت شهری کم‌وبیش مهم یافت (رزم‌آرا، ٣٥)؛ به‌ویژه پس از احداث کارخانۀ قند، تغییراتی در ظاهر شهر پدید آمد ( فرهنگ جغرافیایی، همان‌جا). در آغاز سدۀ ١٤ش، این شهر شاه‌آباد (شاه‌آباد غرب) نام گرفت (رزم‌آرا، همان‌جا) و با پیروزی انقلاب اسلامی (١٣٥٧ش)، اسلام‌آباد غرب نامیده شد. در ١٣٨٥ش شهر اسلام‌آباد غرب ٩٠٤‘٨٩ تن (٩٧٣‘٢٠ خانوار) جمعیت داشته است (درگاه).

مآخذ

ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به‌کوشش یوهانس هندریک کرامرس، لیدن، ١٩٣٨-١٩٣٩م؛
ابن‌رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٩ق/ ١٨٩١م؛
ابوالحسن گلستانه، مجمل التواریخ، به‌کوشش مدرس رضوی، تهران، ١٣٢٠ش؛
اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، لیدن، به‌کوشش دخویه، ١٩٢٧م، آمارنامۀ استان کرمانشاه (١٣٧١ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان کرمانشاه، تهران، ١٣٧٢ش؛
اوبن، اوژن، ایران امروز (١٩٠٧-١٩٠٦): ایران و بین‌النهرین، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، ١٣٦٢ش؛
بلوشر، ویپرت، سفرنامه، تـرجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٦٣ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش، ج ١؛
درگاه ملی آمار؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (کرمانشاهان)، تهران، ١٣٢٠ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش): جمعیت عشایری دهستانها (کل کشور)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥: فرهنگ روستایی کل کشور، تهران، ١٣٦٩ش؛
طرح توسعۀ اقتصادی کرمانشاهان، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٥٤ش، ج ٢؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان باختران (کرمانشاه)، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها): استان کردستان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣١ش، ج ٥؛
قدوسی، محمدحسین، نادرنامه، مشهد، ١٣٣٩ش؛
کردوانی، محمود، «کاوشهای علمی تپۀ چغاگاوانۀ شاه‌آباد غرب»، باستان‌شناسی و هنر ایران، تهران، ١٣٥٠ش، شم‌ ٧، ٨؛
گزارش وضع موجود و گذشتۀ بخشهای مختلف استان باختران، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٦١ش، ج ١؛
معصوم علیشاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، به‌کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣١٨ش، ج ٣؛
مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، لیدن، ١٩٠٦م؛
ناصرالدین شاه، سفرنامۀ عتبات، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، نسخۀ دیجیتال، وزارت کشور، تهران، مهر ١٣٨٨؛
نقشۀ راهنمای کشور جمهوری اسلامی ایران (شم‌ ١٦٥)، مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، تهران، بی‌تا؛
یاقوت، بلدان، ج ٤؛
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، البلدان، لیدن، ١٨٩١م؛
نیز:

Le Strange, LEC;
Matheson, S. A., Persia: An Archaeological Guide, London, ١٩٧٦.
مژگان نظامی (دبا)