آرْماتور r](o)[ārmātū، سـاختـاری بـرای بـرپـا داشتن، تقویت کردن یا نگاه داشتن اجزاء گوناگون یک شیء یا سازه. این اصطلاح بیشتر در رشته‌های ساختمان و پیکره‌سازی کاربرد دارد:

١. در سـاختمـان

اصطلاح آرمـاتور به قطعه‌هایی فولادی ــ معمولاً میل‌گرد ــ گفته می‌شودکه به‌طور معمول، به شکل شبکه در سازه‌های بتُن مسلح (بتن‌آرمه) به‌کار می‌رود. بتن مسلح در دهۀ ١٨٦٠م به منظور افزودن مقاومت کششی فولاد به مقاومت فشاری بتن، و بهره‌گیری کامل از ویژگی شکل‌پذیری بتن پدید آمد(نک‌ : لاروس...؛ بریتانیکا، ماکرو، XIII/ ٩٤٠؛ نویل، ٢٠٧، جم‌ ؛ اورارد، ٢٠، جم‌).
برای نخستین‌بار، باغبانی فرانسوی به نام ژوزف مُنیه در حوضها و مخزنهای سیمانی و بتنی‌اش، شبکه‌هایی از سیمهای آهنی را به عنوان آرماتور به کار برد. او این نوآوری را در ١٨٦٧م به ثبت رساند و در همان سال، در نمایشگاه پاریس به نمایش گذاشت (بریتانیکا، میکرو، VIII/ ٢٥٨). فرانسوا اِنْبیک، مهندس فرانسوی در این نمایشگاه با اختراع منیه آشنا شد و به این فکر افتاد که آن را در ساختمان‌سازی به کار گیرد. او این کار را در ١٨٧٩م با ساختن دالهای سقفی از جنس بتن مسلح آغاز کرد و در ١٨٩٢م، یک سازۀ ساختمان را که به‌طور کامل از بتن مسلح پدید آمده بود، به ثبت رساند (همان، V/ ٨٣٢).
در سازه‌های بتن مسلح، آرماتور به صورت شبکه‌ای فولادی که به شکل دلخواه درآمده است، پیش از بتن‌ریزی، در قالب کار گذاشته می‌شود؛ پس از ریختن بتن در قالب و سخت شدن آن، فولاد و بتن به‌طور یکپارچه عمل می‌کنند. کارایی این ترکیب بسیار بیشتر از فولاد یا بتن به تنهایی است، زیرا هم دارای مقاومت کششی و خمشی فولاد، و هم دارای مقاومت فشاری بتن است (نک‌ : همان، ماکرو، XIII/ ٩٤٠؛ اورارد، ٢١، جم‌ ).
بتن مسلح نه تنها در ساخت قابهای صُلب، بلکه در ساخت پِی، ستون، دیوار، سقف، و انواع پوششها که تنوع آنها حد و مرزی ندارد، به کار می‌رود. این ماده نقش مهمی در پدید آمدن آسمان‌خراشها و فُرمهای ساختمانی نوآورانه و خیال‌پردازانه داشته است (بریتانیکا، ماکرو، XIII/ ٩٤٠, XXVIII/ ٤٧٤).

مآخذ

Britannica, ١٩٨٦;
Everard, N. J., Reinforced Concrete Design, Mc Graw-Hill, ١٩٩٣;
Grand Larousse;
Neville, A. M., Properties of Concrete, New York, ١٩٩٦.
مازیار جمالی‌مهر

٢. در پیکره‌سازی

آرماتور یا میل بَست به استخوان‌بندی درون پیکره‌هایی که از مواد نرم ساخته می‌شوند و حجم آنها نیاز به استواری دارد، گفته می‌شود.

آرماتور را می‌توان از هر مادۀ ضد رطوبت و سختی تهیه کرد که موادی چـون گِـل مـرطـوب و گـچ را ــ کـه در ساختن مجسمـه و قـالب‌گیری اطراف آن به‌کار می‌رود ــ نگه می‌دارد. چند قطعه چوب به هم پیوسته، یک استوانۀ سربی سنگین یا لوله‌ای از جنس آهن گالوانیزه برای نگهداری سر مجسمه یا قطعات آن می‌تواند نقش آرماتور را داشته باشد. قطعات بزرگ‌تر مجسمه را آرماتورهای پیچیده و متشکل از لوله‌های سربی، میله‌ها یا لوله‌های آهنی یا چوب استوار می‌کنند. در پیکره‌های بزرگ، ترکیبی از این مواد به کار می‌رود. در اروپا از زمان رنسانس ساخت آرماتور برای مجسمه‌های بزرگ معمول بود. (١٤٢)