دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٦١ - الاسفار الاربعة
الاسفار الاربعة
نویسنده (ها) :
محمد جواد انواری
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٥ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَلاَسفارُ الاَربَعة \ al-asfār-ol-arbaˀa(e)\ ، عنوان اثر فلسفی بزرگ و معروف صدرالدین شیرازی، ملقب به ملاصدرا و صدرالمتألهین (ح ٩٧٩-١٠٥٠ق/ ح ١٥٧١-١٦٤٠م). مؤلف نام کامل کتاب را الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة نهاده است. این کتاب از حیث جامعیت و دامنۀ تأثیر بر حوزۀ حکمت اسلامی در سدههای اخیر، بهویژه بر جریانی که میتوان از آن به «حکمت شیعی» تعبیر کرد (نک : کربن، ٥٨)، مقامی یگانه دارد، چنانکه بسیاری از آثار حکمای نسلهای بعد با اقتباس یا الهام گرفتن از این اثر پدید آمدهاند.
این کتاب در ٤ سَفَر تنظیم شده است: ١. در امور عامه (وجود و مظاهر آن)؛ ٢. در حکمت طبیعی (جواهر و اعراض)؛ ٣. در الٰهیات به معنی اخص؛ ٤. در نفس و مبدأ و معاد آن. آنچه دراینباره جلب نظر میکند تفاوت فصلبندی اسفار با آثار جامع پیشین آن در فلسفۀ اسلامی است که عموماً پیش از امور عامه و الٰهیات خاص به دو مبحث منطق و طبیعیات پرداختهاند و به اقتضای طبقهبندی ارسطویی علوم، بخشی را نیز به ریاضیات (حکمت وسطى) اختصاص دادهاند. در اسفار دو مبحث «اصالت وجود» و «حرکت جوهری»، نوآوریهای مؤلف را بهخوبی باز نموده است.
بر اسفار حواشی متعددی نوشتهاند. حاشیۀ ملا علی نوری (د ١٢٤٦ق) را ظاهراً باید کهنتر از همه دانست. مفصلترین و معروفترین حاشیه از ملا هادی سبزواری (د ١٢٨٩ق) است که بهجز بخش جواهر و اعراض، به همۀ کتاب پرداخته است. حاشیۀ آقاعلی مدرس زنوزی نیز از حواشی عالمانه و سودمند بر این کتاب است. از دیگر حاشیهنگاران بر اسفار، ملا اسماعیل اصفهانی درب کوشکی (د ١٢٧٧ق)، محمد بن معصومعلی هیدجی (د ١٣٤٩ق) و علامه طباطبایی را میتوان نام برد (نک : آقابزرگ، ١٩-٢٠؛ آشتیانی، ٥٤-٥٦).
مآخذ
آشتیانی، جلالالدین، مقدمه بر المسائل القدسیة صدرالدین شیرازی، بهکوشش همو، مشهد، ١٣٥٢ش/ ١٩٧٣م؛
آقابزرگ، الذریعة، ج ٦؛
نیز:
Corbin, H., Histoire de la philosophie islamique, Paris, ١٩٦٤.
محمدجواد انواری (دبا)