این شهرستان با وسعت ٣٤٥‘٥ کم‌٢، از شمال به شهرستانهای بجنورد و شیروان، از خاور به شهرستانهای قوچان و نیشابور، از جنوب و جنوب باختری به شهرستان سبزوار، و از باختر به شهرستان بجنورد محدود می‌شود (سرشماری عمومی...، ١، ١٧). شهرستان اسفراین دارای ٢ بخش، ٧ دهستان و ٢ شهر است ( آمارنامه...، ٢٨).
شهرستان اسفراین از دو بخش کوهستانی و کم‌ارتفاع تشکیل شده است. بخشی از رشته‌کوه آلاداغ در شمال و خاور این شهرستان قرار دارد و بلندترین نقطۀ آن قلۀ کوه شاه‌جهان (٣٥٠‘٣ متر) است (مفخم، ٦٦). در جنوب این شهرستان نیز رشته‌کوه اسفراین یا هردۀ جوین قرار گرفته، که بلندترین قلۀ آن ٣٥٣‘١ متر است (مفخم، ١١٢؛ فرهنگ...، ١٢). ناحیۀ کم‌ارتفاع اسفراین از دو دشت تشکیل شده است: دشت اسفراین در پای کوه آلاداغ و دشت صفی‌آباد در دامنۀ شمالی هردۀ جوین که از شمال غرب به دشت اسفراین مرتبط است (فدایی، ١٤).
بخشهای شمالی شهرستان دارای آب‌وهوای معتدل کوهستانی، و قسمتهای جنوبی و جنوب غربی، به سبب همجواری با کویر، دارای تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای سرد، همراه با بادهای محلی است (همو، ١٨). آبهای سطحی در این شهرستان بیشتر به صورت رواناب فصلی جاری می‌شوند. رودخانۀ قره‌سو، به‌عنوان اصلی‌ترین رودخانۀ ناحیه، از ارتفاعات قوچ‌خوار سرچشمه می‌گیرد و از میان شاخه‌های فرعی آن، تنها رودخانه‌های بیدواز و رویین جریان دائمی دارند (همو، ٢٦-٢٨).
شهرستان اسفراین بنابر سرشماری ١٣٨٥ش، ١٤٤‘١٢٣ تن (٦٩٧‘٣٠ خانوار) جمعیت دارد (درگاه...). اقتصاد شهرستان مبتنی بر کشاورزی، و محصولات عمدۀ آن گندم و جو است ( آمارنامه، ١٦، ١٨، ٢٨، ٢٣٦-٢٤٠؛ سرشماری عمومی، ٣٩؛ فرهنگ، همان‌جا).
شهرستان اسفراین هم‌اکنون محل ییلاق و قشلاق چندین طایفۀ مستقل عشایری است (سرشماری اجتماعی...، ٢٩). در دورۀ صفوی، به منظور حفاظت از مرزهای شمالی خراسان در برابر هجوم و تجاوز اقوام بیگانه، به‌تدریج از نیمۀ سدۀ ١٠ق/ ١٦م، برخی از طوایف کرد کردستان به آن نواحی کوچانده شدند (پاپلی، ٩٢-٩٣). اهالی شهرستان به زبانهای فارسی، ترکی و کردی سخن می‌گویند و شیعی‌مذهب یا حنفی‌مذهب‌اند ( فرهنگ، همان‌جا).

مآخذ

آمارنامۀ استان خراسان (١٣٧٢ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان خراسان، تهران، ١٣٧٣ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، کوچ‌نشینی در شمال خراسان، ترجمۀ اصغر کریمی، مشهد، ١٣٧١ش؛
درگاه ملی آمار؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش): جمعیت عشایری دهستانها (کل کشـور)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سـرشماری عمومی نفوس و مسکن ـ ١٣٧٥ش: نتایج تفصیلی: استان خراسان: شهرستان اسفراین، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فدایی، احمد، جغرافیای شهرستان اسفراین، مشهد، ١٣٧٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (غلامان ـ عشق‌آباد)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٧ش، ج ١١-١٩؛
مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ کوههای ایران، تهران، ١٣٥٢ش.

مژگان نظامی (دبا)

شهر اسفراین

این شهر مرکز شهرستان اسفراین است و در ´٢٩ °٥٧ طول شرقی و ´٦ °٣٧ عرض شمالی، در ارتفاع ٢٢٠‘١ متری از سطح دریـا قرار دارد. شهر اسفراین بـر سـر راه بجنـورد ـ سبزوار، در دامنۀ کوه شاه‌جهان واقع است و ارتفاعات آلاداغ در شمال آن قرار دارد. رودخانۀ فصلی بیدواز، که از کوه شاه‌جهان سرچشمه می‌گیرد، از میان شهر می‌گذرد و سرانجام به رودخانۀ کال‌شور می‌پیوندد ( فرهنگ...، ١٢).
نام این شهر به صورتهای سبراین (حدود العالم، ٣٠، ٨٩)، سفراین ( تاریخ سیستان، ٢٥١)، اسپراین (بیهقی، ٦١٤)، اسپرایین (برهان قاطع، ١١٨) و اسفرایین (ثعالبی، ٤٣٧؛
یاقوت، ١/ ٢٤٦؛
قزوینی، ١٩٥) نیز آمده است.
اسفراین شهری کهن است که در٣٠ یا ٣١ ق، مسلمانان به‌دست عبدالله بن عامر، آن را گشودند (بلاذری، ٤٠٣-٤٠٤؛
نیز نک‌ : قدامه، ٤٠١؛
ابن‌اثیر، ١٢٤-١٢٥).
درگذشته، اسفراین را سرحد میان نیشابور و گرگان دانسته، و آن را از بلاد نیشابور نوشته‌اند. راه سراسری نیشابور به گرگان از دشتی می‌گذشت که اسفراین در وسط آن بود (اصطخری، ٢١٧؛
ابن‌رسته، ١٧١؛
مقدسی، ٣١٨؛
ابن‌حوقل، ٤٢٨، ٤٥٣، ٤٥٦؛
ادریسی، ٦٩٠).
جغرافی‌نگاران قدیم از جایی به نام مهرجان نام برده‌اند، اما برخی اسفراین و مهرجان را یک محل، و مهرجان را لقب اسفراین دانسته (بیرونی، ٥٧٠)، و نوشته‌اند که قباد ساسانی اسفراین را به سبب آب‌وهوای خوش آن، مهرجان (مهرگان) نامید (سمعانی، ٤١٤؛
ابوالفدا، ٤٤٩). برخی نیز نوشته‌اند که اسفراین و مهرجان دو محل جدا از هم‌اند (نک‌ : اصطخری، ٢٨٤؛
ابن‌حوقل، ٤٥٦؛
مقدسی، ٣٥٢)، ولی یاقوت حموی مهرجان را نام قدیم اسفراین دانسته، که بعدها این نام به دهکده‌ای در کنار شهر اسفراین داده شده است (١/ ٢٤٦-٢٤٧، ٤/ ٦٩٨-٦٩٩).
حمدالله مستوفی خبر می‌دهد که در شمال اسفراین قلعۀ محکمی بوده است که آن را «دز صعلوک» می‌خواندند (ص ١٤٩). به آثار برجای‌مانده از شهر کهن اسفراین بلقیس گفته می‌شود که با اندکی فاصله، در جنوب شهر کنونی قرار دارد و میان‌آباد نیز نامیده می‌شود (بهمنیار، ٣٤٦).
از گذشتۀ تاریخی اسفراین پیش از اسلام اطلاع موثقی در دست نیست. این شهر، همچون دیگر شهرهای خراسان، پس از اسلام از لشکرکشیها، تغییر والیان و دیگر آسیبها برکنار نمانده است. اسفراین زمانی در قلمرو طاهریان بود تا آنکه یعقوب لیث صفار در ٢٥٩ق به حکومت آنان در نیشابور پایان داد ( تاریخ سیستان، ٢٢٣-٢٥١).
این شهر در زمان سلطنت محمود غزنوی، چون شهرهای دیگر خراسان، از آرامش برخوردار بود (فلسفی، ١٩٣-٢٠٩). شهر پس از حکومت سلجوقیان (آقسرایی، ١٥-١٦؛
رشیدالدین، ٢٧٤) و حملۀ مغولها، به شدت ویران شد و مردم آن قتل عام شدند (نسوی، ١٣١).
اسفراین در دوران محمد شاه و اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، از ١٢٦٢ق دچار شورش آصف‌الدوله و پسرش حسن خان سالار شد (سپهر،١٩٣، ٢٠٨، ٢١٣؛
خورموجی، ٣٣، ٥٢)؛
اما این شورش به تدبیر میرزا تقی خان امیرکبیر و سلطان مراد میرزا حسام‌السلطنه و سام خان کرد زعفرانلو، در ١٢٦٦ق پایان یافت (سپهر، ٣٣٥-٣٣٦). مقبرۀ چند تن از امامزادگان، عارفان و مشایخ در اسفراین است (قراخانی، ٨٢-٨٦؛
روشنی، ٣٢٠-٣٢٣).
جمعیت شهر اسفراین بنابر نتایج سرشماری ١٣٨٥ش، ١٣٢‘٥٣ تن (٣٩٧‘١٣ خانوار) است (درگاه...).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل، ج ٣؛
ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، به‌کوشش یوهانس هندریک کرامرس، لیدن، ١٩٣٨-١٩٣٩م، ج ٢؛
ابن‌رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
ابوالفدا، اسماعیل، تقویم البلدان، به‌کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ادریسی، محمد بن محمد، نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، به‌کوشش انریکو چرولی و دیگران، ناپل/ رم، ١٩٧٠م؛
اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛
آقسرایی، مسامرة الاخبار؛
برهان قاطع، ج ١؛
بلاذری، احمد بن یحیى، فتوح البلدان، به‌کوشش دخـویـه، لیدن، ١٨٦٥م؛
بهمنیار، احمد، حاشیه بر تاریخ بیهق علی بـن زیـد بیهقی، تهران، به‌کوشش همو، ١٣١٧ش؛
بیرونی، ابوریحان، القانون المسعودی، دائرةالمعارف العثمانیة، حیدرآباد دکن، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م، ج ٢؛
بیهقی، تاریخ؛
تاریخ سیستان؛
ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمة الدهر، به‌کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م، ج ٤؛
حدود العالم، چ ستوده؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب؛
خورموجی، محمدجعفر، حقایق الاخبار ناصری (تاریخ قاجار)، به‌کوشش حسین خدیو جم، تهران، ١٣٦٣ش؛
درگاه ملی آمار؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به‌کوشش احمد آتش، تهران، ١٣٦٢ش؛
روشنی زعفرانلو، قدرت‌الله، «آثار تاریخی در بام و صفی‌آباد»، یکی قطره باران: جشن‌نامۀ عباس زریاب خویی، به‌کوشش احمد تفضلی، تهران، ١٣٧٠ش؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ: سلاطین قاجاریه، به‌کوشش محمدباقر بهبودی، تهران، ١٣٨٥ق/ ١٣٤٤ش، ج ٣؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، به‌کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م، ج ٥؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (غلامان ـ عشق‌آباد)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٧ش، ج ١١-١٩؛
فلسفی، نصرالله، چند مقالۀ تاریخی و ادبی، تهران، ١٣٤٢ش؛
قدامة بن جعفر، الخراج، به‌کوشش محمدحسین زبیدی، بغداد، ١٩٨١م؛
قراخانی بهار، حسن، آثار باستانی و معماری بقاع متبرکۀ اطراف شهرستان سبزوار و اسفراین، تهران، ١٣٦٣ش؛
قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، به‌کوشش فردیناند ووستنفلد، گوتینگن، ١٨٤٨م؛
مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، به‌کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
نسوی، محمد بن احمد، سیرت جلال‌الدین مینکبرنی، به‌کوشش مجتبى مینوی، تهران، ١٣٦٥ش؛
یاقوت، بلدان.

قدرت‌الله روشنی زعفرانلو (دبا)