اسفدن با ٢٠٠،١ متر ارتفاع از سطح دریا، در ´٤٧ °٥٩ طول شرقی و ´٣٩ °٣٣ عرض شمالی، در ٦٢ کیلومتری جنوب شرقی شهر قاین (مرکز شهرستان) قرار دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای...، ٩). این شهر در دشت اسفدن واقع شده است (نک‌ : حاتمی‌نژاد، ٦٢) و کوه شاه آزکوه (یا شاهازکوه، به ارتفاع ٣٢٨،٢ متـر) با جهت شمـال غربـی ـ جنوب شرقـی ( فرهنگ جغرافیایی کوههای...، ١١٤) در شمال و شمال شرقی آن قرار دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا). رودهای کندحصر و کلاته احمد، از ریزابه‌های رودخانۀ شور، در اسفدن به هم می‌پیوندند (افشین، ٥٦٦). این شهر آب و هوایی خشک و معتدل دارد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا).
اسفدن که اسفندین (استرابادی، ٧٣)، اسفیدن (حافظ ابرو، ٤٤) و اسفند (فنودی، ٣٦) نیز خوانده می‌شد، از کهن‌ترین سکونتگاههای قاینات است و درگذشته از آبادیهای بزرگ و معتبر ناحیۀ سنتی زیرکوه قهستان به شمار می‌آمد (حمدالله، ١٤٥). این شهـر با قـرار گـرفتـن بر سـر راه قـایـن ـ هرات، از موقعیت گذرگاهی مناسبی برخوردار بود (مک گرگور، ٢٠٦).
اسفدن در اواخر دهۀ ١٣٢٠ش، ٧٦٣ تن جمعیت داشت ( فرهنگ جغرافیایی ایران...، ١٨) که در سرشماری ١٣٨٥ش به ١٤٥،٣ تن (٧٥٩ خانوار) افزایش یافت (درگاه...‌). پیشۀ اصلی ساکنان اسفدن کشاورزی است و آب مورد نیاز از رودخانه و چاه تأمین می‌شود. مهم‌ترین محصولات زراعی اسفدن، زعفران و گندم است و دامداری، باغداری و قالی‌بافی نیز در آنجا رواج دارد. ساکنان این شهر مسلمان و شیعه‌اند و به فارسی سخن می‌گویند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا). اسفدن که در ناحیۀ لرزه‌خیز قاین واقع شده، بارها از زمین لرزه‌های شدید خسارت دیده است که از آن جمله می‌توان از زمین‌لرزه‌های ١٣٥٨ش و ٢٠ اردیبهشت ١٣٧٦ نام برد (رمضی، ٣١، ١٠٢).

دشت اسفدن

این دشت با ١٠٠،١ کم‌ ٢ وسعت (طرح...، ١٢٠)، در شرق شهرستان قاینات واقع شده است و از شمال به کوههای سرتخت و کهنه، از شرق به شاه‌آزکوه و گریانه، از جنوب به کوههای درگرد، مناوند و انجیری، و از غرب به کوههای ورزق، چغوکی و بلکی محدود است (حاتمی‌نژاد، همان‌جا). حداکثر ضخامت آبرفتهای دشت اسفدن ١٥٠، و میانگین آنها ٧٠ متر است (طرح، همان‌جا). ارتفاع این دشت از سطح دریا از ١٠٠،١ تا ٨٢٣،٢ متر است (رمضی، ٧٢). رودهای خونیک، شاخن و افین، که به حوضۀ‌ رود هامون تعلق دارند، مهم‌ترین جریانهای سطحی این دشت به‌شمار می‌آیند‌. سطح آبهای زیرزمینی دشت اسفدن بالاست، از این رو، بهره‌گیری از قنات در آنجا رواج دارد (حاتمی‌نژاد، همان‌جا).

مآخذ

استرابادی، جهانگشای نادری؛
افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش، ج ١؛
حاتمی‌نژاد، حسین، جغرافیای شهرستان قائنات، مشهد، ١٣٨٠ش؛
حافظ‌ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، تاریخ حافظ ابرو، به‌کوشش دوروتئا کراوولسکی، ویسبادن، ١٩٨٢م، ج ٢؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب؛
درگاه ملی آمار؛
رمضی، حمیدرضا و دیگران، زمین لرزۀ ٢٠ اردیبهشت ١٣٧٦ زیرکوه قائنات، تهران، ١٣٧٦ش؛
طرح توسعۀ جنوب خراسان، سازمان برنامه و بودجۀ استان خراسان، مشهد، ١٣٧٤ش، ج ١؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور (قاین)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٦٣ش، ج ٦٥؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها): استان نهم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٩ش، ج ٩؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور (خراسان، ...)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش، ج ٤؛
فنودی، عبدالحسین، تاریخ قاینات (مرآت المکنونات فی تاریخ القاینات)، به کوشش محمود رفیعی، تهران، ١٣٨٣ش؛
مک گرگور، چارلز مِتکَف (ض: سی. ام. مک گرگر)، شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان در ١٨٧٥م، ترجمۀ اسدالله توکلی طبسی، مشهد، ١٣٦٨ش، ج ٢.

احمد آرین‌نیا