شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٠٤ - اقسام فاعل

فاعلى ديگرى هست كه منشأ حركتهاى ارادى و اختيارى مى‌‌شود. اما، آنچه نيازمند به بحث و بررسى بيشتر است آن است كه آيا هنگامى كه فاعل جسمانى كارى را بدون اراده و اختيار انجام دهد اين كار تنها از جسميّتش صادر مى‌‌شود يا مبدء و قوّه ديگرى غير از صورت جسميّه در آن وجود دارد كه منشأ حركت خاصّ مى‌‌شود؟

بنابراين، اگر اين مدّعا ثابت شود كه از هر جسمى كه اثر خاصّى صادر مى‌‌شود، يك مبدء اثر و قوّه خاصّى[١] دارد؛ اين مبدء همان است كه مشائيان آن را «صورت نوعيه» مى‌‌نامند.

مصنف براى اثبات اين مطلب، برهانى اقامه مى‌‌كند به اين شرح:

آثار و تغييراتى كه از اجسامى صادر مى‌‌شود كه نه فاعل بالقسرند، نه بالعرض، و نه بالاراده، از سه حال بيرون نيست:

١ـ منشأ آنها در درون جسم است

٢ـ منشأ آنها يك جسم خارجى است

٣ـ منشأ آنها يك امر مفارق خارجى (مجرّد) است.

اگر منشأ آنها در خود جسم باشد، اين سؤال مطرح مى‌‌شود كه آيا صورت جسميه منشأ آن است يا چيز ديگرى؟

و چنانچه منشأ آن صورتِ جسميه باشد، لازمه‌‌اش آن است كه همه اجسام چنين تأثيرى را داشته باشند، زيرا، همه آنها داراى صورت جسميه مى‌‌باشند. در حالى كه مى‌‌بينيم از هر يك، اثر و فعلى صادر مى‌‌شود كه از ديگرى صادر نمى‌‌شود. پس، اگر مبدء اثر در داخل جسم باشد قوّه خاصّى غير از صورت جسميه مى‌‌باشد. و مطلوب ما همين است. چه، اجسامى كه