وَكَذالِكَ فَاِنَّ الْحَيْوانَ اِذا اُخِذَ حَيْواناً بِشَرْطِ اَنْ لا يَكُونَ فِى حَيْوانِيَّتِهِ اِلاّ جِسْمِيَّةٌ وَتغَذٍّ وَحِسٌّ، وَاَنْ يَكُونَ ما بَعْدَ ذلِكَ خارجاً عَنْهُ، فَرُبَما كانَ لا يَبْعُد[١] اَنْ يَكُونَ مادَّةً لِلاِْنْسانِ اَوْ مَوْضُوعاً وَصُورَتُهُ النَّفْسُ النّاطِقَةُ. وَاِنْ اُخِذَ بِشَرْطِ اَنْ يَكُونَ جِسْماً بِالْمَعْنىَ الَّذي يَكُونُ بِهِ الْجِسْمُ جِنْساً، وَفي مَعاني ذلِكَ الْجِسْمُ عَلى سَبيلِ تَجْويزِ الْحِسْ لا غَيْرُ ذلِكَ مِنَ الصُّوَرِ، وَلَوْ كانَ النُّطْقُ اَوْ فَصْلٌ يُقابِلُ النُّطْقَ غَيْرُ مُتَعَرِّض لِرَفْعِ شَىْء مِنْها اَوْ وَضْعِهِ، بَلْ مُجَوَّزاً وُجُودُ اَىِّ ذلِكَ كانَ في هُوِيَّتِهِ، وَلكِنْ هُناكَ مَعَها بِالضَّرُورَةِ قُوَّةُ تَغْذِيَة وَحِسٍّ وَحَرَكَة ضَرُورَةً، وَلا ضَرُورَةَ في اَنْ لا يَكُونَ غَيْرُها اَوْ يَكُونَ، كانَ حَيْواناً بِمَعْنىَ الْجِنْسِ. وَكَذلِكَ فَافْهَمِ الْحالَ فِى الْحَسّاسِ وَالنّاطِقِ، فَاِنْ اُخِذَ الْحَسّاسِ جِسْماً اَوْ شَيْئاً لَهُ حِسٌّ بِشَرْطِ اَنْ لا يَكُونَ زِيادَةٌ اُخْرى لَمْ يَكُنْ فَضْلا وَاِنْ كانَ جُزْءاً مِنَ الاِْنْسانِ. وَكَذلِكَ فَاِنَّ الْحَيْوانَ غَيْرُ مَحْمُول عَلَيْهِ. وَاِنْ اُخِذَ جِسْماً اَوْ شَيْئاً مُجَوَّزاً لَهُ وَفيهِ وَمَعَهُ اَىُّ الصُّوَرِ وَالشَّرائِطِ كانَتْ بَعْدَ اَنْ يَكُونَ فيها حِسٌّ، كانَ فَصْلا وَكانَ الْحَيْوانُ مَحْمُولا عَلَيْهِ.

تبيين مطلب با مثالى ديگر

مطلب در مثال جسم، روشن است. ولى در حيوان، مقدارى ابهام دارد. از

[١] اينجا تعبير جناب شيخ مقدارى دقيق شده است. لذا، صريحاً نمى‌‌گويد اين اعتبار، اعتبار ماده است. مى‌‌گويد: مى‌‌توان گفت چنين حيوانيّتى، مادّه باشد براى انسان! يعنى همه آن مفاهيم باشد، نفس انسانى هم بيايد روى آنها؛‌‌ آنها يك جزء باشند، نفس انسانى هم جزء ديگر باشد.

چنين بيانى به خاطر آن است كه هنوز اين مسئله براى شيخ روشن نبود و شايد تا آخر هم شيخ قول قطعى نداده كه رابطه نفس حيوانى با نفس انسانى را بيان كند. آيا دو نفس است؟ نفس حيوانى موجود است، آنگاه نفس انسانى بدان افزوده مى‌‌شود؟ يا نه چنان است كه صدرالمتألهين مى‌‌گويد: اصلا يك نفس بيشتر محال است؛‌‌ و نفس حيوانى بالقوه در نفس انسانى موجود است.

اين همان اجتماع صور متعدده است. البته، با توجه به اين نكته كه اگر ما اجتماع صور متعدده را جايز دانستيم و گفتيم صورتهاى گوناگون مى‌‌توانند در يك مادّه جمع شوند؛‌‌ نمى‌‌توانيم بگوئيم هر صورتى با هر مادّه‌‌اى جمع مى‌‌شود! زيرا، ممكن است اگر به طور مثال نفس انسانى بخواهد بيايد، بايد نفس حيوانى برود. و اين، معلولِ علّتى باشد. در نتيجه دو نفس قابل اجتماع نباشند.

چنين است كه اينجا جناب مصنّف با عبارت دقيقى مى‌‌گويد: چه بسا بعيد نباشد كه حيوانيّت را به اين معنا اخذ كنيم كه مادّه باشد براى انسان...!