شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١٠ - فرايند شكل گيرى تقدّم و تأخّر فلسفى

بنابراين، ترتيبى كه ميان اين امور لحاظ مى‌‌شود تقدم و تأخر رتبى را به ما ارائه مى‌‌دهد. و لاجرم در تقدّم و تأخّر رتبى، بايد ترتيب وجود داشته باشد. و ترتيب به سه صورت است:

الف ـ ترتيب طبيعى يا بالطبع؛

ب ـ ترتيب صناعى؛

ج ـ ترتيب اتفاقى؛

بنابراين، خود تقدم و تأخر رتبى نيز به سه قسم تقسيم مى‌‌شود: اـ گاهى ترتيب آن طبيعى است. ٢ـ گاهى ترتيب آن صناعى است. ٣ـ گاهى ترتيب آن اتفاقى است.

١ـ ترتيب طبيعى در تقدم و تأخر رتبى

تقدم رتبى در امورى واقع مى‌‌شود كه به طور طبيعى داراى ترتب باشند. چنانكه جسم، قبل از حيوان و متقدم بر آن است در صورتى كه هر دو با جوهر سنجيده شوند و جوهر مبدء قرار گيرد. امّا، اگر جهت مقايسه را عكس كنيم و از شخص شروع كرده آن را مبدء قرار دهيم، نخستين مفهوم كلّى كه بر شخص زيد منطبق مى‌‌گردد، مفهوم انسان است؛ بعد حيوان و پس از آن جسم و آنگاه جوهر خواهد بود.

بنابراين، اگر مبدء را شخص قرار دهيم، ترتيب به هم مى‌‌خورد و آنچه مقدم بود مؤخّر مى‌‌شود.

مثال ديگر: حركتى را در نظر بگيريد، به طور مثال حركت كمى كه در نطفه پديد مى‌‌آيد. نطفه تدريجاً حركت مى‌‌كند: جنين مى‌‌شود، طفل مى‌‌شود، جوان مى‌‌شود، انسان قوى و نيرومند مى‌‌شود. در اين ترتيبى كه ملاحظه مى‌‌كنيد، طفل مقدم بر جوان است، اين تقدم نسبت به مبدء حركتِ كمّى آن، اقرب به محرّك اوّل است. زيرا، تا محرّكى نباشد اين حركت شروع نمى‌‌شود.