شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧٣ - كيفيات استعدادى و نفسانى

شايان ذكر است كه اين مطلب، يكى از اصولى است كه در طبيعيات به عنوان اصل موضوعى پذيرفته مى‌‌شود. ولى در فلسفه اولى و در الهيات، عرضيّت كيفيات محسوسه اثبات مى‌‌گردد.

كيفيات استعدادى و نفسانى

كيفيات استعدادى: يك قسم ديگر از كيفيات، كيفيات استعدادى است. مصنف، در اينجا تنها به اين بسنده مى‌‌كند كه امر استعدادات، واضح‌‌تر از كيفيات محسوسه است. زيرا، آنها بى‌‌ترديد از قبيل اعراض‌‌اند، و در خارج چيزى به نام استعداد، مستقلّ از جوهر شىء، وجود ندارد. استعداد، همواره حالتى براى شىء ديگر است. از اين رو، عرض بودن كيفيات استعدادى، بسيار واضح و روشن است.

كيفيات نفسانى: قسم سوّم از كيفيات، كيفيات نفسانى است. اين قسم نيز در باب نفس از مبحث طبيعيات، بحث شده است. و در آنجا به اثبات رسيده كه اينها نيز از جمله اعراض مى‌‌باشند. امّا، اعراضى هستند كه در موضوعِ بدنى، حلول مى‌‌يابند. مبناى شيخ در طبيعيات درباره كيفيات نفسانى، اين است كه آنها در عين حال كه كيفيّت و نفسانى هستند؛ امّا، حالّ در اجسام و بدن مى‌‌باشند. و از آن رو به نفس نسبت داده مى‌‌شوند كه نفس تعلّق به بدن دارد. موضوع حقيقى آنها، بخشى از دماغ يا اعصاب است.

البته، اين مبنا، مبناى شيخ و مشائيان است. ديگران چنين مبنايى را نمى‌‌پذيرند. زيرا، به نظر آنها كيفيات نفسانى امورى مجرّد هستند كه برنفس عارض مى‌‌شوند نه بر بدن. قسم ديگر از كيفيات، كيفيات مختص به كميّات است كه مصنف در دو فصل بعد، بدان مى‌‌پردازد. و پيش از آنْ بحثى را درباره يكى از كيفيات نفسانى به ميان مى‌‌آورد؛ و آن بحث درباره علم است.