شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٧٩ - اعتبار « بشرط لائى» و « لا بشرطى» در فصول

اگر همين معنا را اخذ شود با تجويز اين‌‌كه هر صورتى و شرطى بتواند بر آن اضافه شود؛ در اين صورت، وجود حسّ را ضرورتاً بايد اخذ كرد؛ امّا، غير از حس را هرچه باشد، به عنوان جواز و امكان بايد لحاظ نمود. اگر چنين لحاظ و اعتبارى داشته باشيم فصل خواهد بود و حيوان هم بر آن حمل مى‌‌شود.

فَاِذَنْ اَىُّ مَعْنىً اَخَذْتَهُ مِمّا يُشْكَلُ الْحالُ في جِنْسِيَّتِهِ اَوْ مادِّيَّتِهِ مِنْ هذِهِ فَوَجَدْتَهُ قَدْ يَجُوزُ اِنْضِمامُ الْفُصُولِ اِلَيْهِ أَيَّها كانَ عَلى اَنَّها فيهِ وَمِنْهُ، كانَ جِنْساً. وَاِنْ اَخَذْتَهُ مِنْ جِهَةِ بَعْضِ الْفُصُولِ وَتَمَّمْتَ بِهِ الْمَعْنىَ وَخَتَمْتَهُ حَتّى لَوْ دَخَلَ شَىْءٌ آخَرُ لَمْ يَكُنْ مِنْ تِلْكَ الْجُمْلَةِ، بَلْ مُضافاً مِنْ خارِج، لَمْ يَكُنْ جِنْساً، بَلْ مادَّةً. وَاِنْ اَوْجَبْتَ لَها تَمامَ الْمَعْنى حَتَّى دَخَلَ فيهِ ما يُمْكِنُ اَنْ يَدْخُلَ، صارَ نَوْعاً. وَاِنْ كُنْتَ فِى الاِْشارَةِ اِلى ذلِكَ الْمَعْنى لا تَتَعَرَّضُ لِذلِكَ، كانَ جِنْساً. فَاِذَنْ بِاشْتِراطِ اَنْ لا تَكُونَ زِيادَةٌ تَكُونُ مادّةً، وَبِاشْتِراطِ اَنْ تَكُونَ زِيادَةٌ يَكُونُ نَوْعاً. وَبِأنْ لا تَتَعَرَّضَ لِذلِكَ، بَلْ يَجُوزُ اَنْ يَكُونَ كُلُّ واحِد مِنَ الزِّياداتِ عَلى اَنَّها داخِلَةٌ في جُمْلَةِ مَعْناهُ، يَكُونُ جِنْساً. وَهذا اِنَّما يُشْكَلُ في ما ذاتُهُ مُرَكَّبَةٌ،[١] وَاَمّا في ما ذاتُهُ بَسيطَةٌ فَعَسى اَنَّ الْعَقْلَ يَفْرُضُ فيهِ هذِهِ الاِْعْتِباراتِ في نَفْسِهِ عَلى النَّحْوِ الَّذي ذَكَرْنا قَبْلَ هذا الْفَصْلِ. وأمّا في الوجودِ فَلا يَكونُ مِنْهُ شيءٌ مُتَمَيِّزٌ هُوَ جِنْسٌ وشيءٌ هُوَ مادَّةٌ.

---

[١] در اوّل پاراگراف، چند سطر جلوتر اين عبارت آمده بود كه «... ممّا يشكل الحال فى جنسيّته او ماديته‌‌..» يعنى اگر معنايى باشد كه درك جنس بودن يا مادّه بودن آن برايتان مشكل است؛‌‌ و مشتبه مى‌‌گردد، چنين اشتباهى به طور معمول در مركّبات رخ مى‌‌دهد. امّا در بسائط چنين اشتباه و اشكالى پيش نمى‌‌آيد. زيرا، اساساً بسائط دو حيثيّت قابل انفكاك از يكديگر ندارند تا گفته شود يكى از آندو مادّه است و ديگرى صورت! و آنگاه درباره مادّه‌‌اش بحث كنيم كه آيا مفهومى كه از آن اخذ مى‌‌شود مفهوم مادّه است يا مفهوم جنس است؟ اصلا در خارج بيش از يك چيز نيست؛‌‌ در عقل هم حقيقتاً يك ماهيت بيشتر نيست. منتهى، عقل مى‌‌تواند تحليل كند و برايش جنس و فصلى در نظر بگيرد. بنابراين در بسائط جاى اين اشكال و اشتباه نيست كه كدام مادّه است و كدام جنس است. چون اصلا مادّه‌‌اى در بين نيست.