فصل مى‌‌باشند؟! چنين كارى را ما بر عهده نمى‌‌گيريم كه هر جنسى وقتى با چه فصلى ضميمه شود، چه نوعى پديد مى‌‌آيد. ما بر آن نيستيم كه اثبات كنيم هرگاه جنسى بخواهد به نوع خاصّى تبديل شود بايد چه فصل خاصّى بر آن افزوده شود. حتى اين را هم نمى‌‌گوييم كه هر جنسى داراى چند نوع است و چند فصل مى‌‌تواند بدان افزوده شود تا موجب تنوّعِ آن به انواع مختلف گردد.

ما تنها در اين حدّ توان داريم كه قانون فصل را بيان كنيم. يعنى ضابطه‌‌اى را بدست دهيم كه بر اساس آن، وجود فصل شناخته شود. هر جا آن ضابطه منطبق گرديد وجود فصل معلوم مى‌‌شود و هر جا انطباق، صورت نگرفت معلوم شود كه فصل وجود ندارد. اين نهايت كارى است كه ما مى‌‌توانيم انجام دهيم. بيان اين قانون را كه فصل در واقع چگونه بايد باشد، و به ديگر سخن، چه مفهومى است كه وقتى به جنس اضافه مى‌‌شود آنرا به صورت متحصل درمى‌‌آورد، تضمين نمى‌‌كنيم. حتى اگر به معنايى كه در حوزه مفهومى جنس قرار مى‌‌گيرد نظر بيفكنيم و بخواهيم بفهميم كه آيا آن معناى خاص مصداق قانون مذكور است تا بگوئيم فصل است يا مصداق آن نيست تا آن را فصل ندانيم، اينجا هم تضمين نمى‌‌كنيم كه شما بتوانيد معيار را دقيقاً تطبيق كنيد.

ممكن است به آسانى تشخيص بدهيد، و ممكن است كه نتوانيد تشخيص بدهيد. زيرا على‌‌رغم اينكه قانون كلّى آن را مى‌‌شناسيم ممكن است در تطبيق اشتباه كنيم و نتوانيم مصداق آن را دقيقاً تشخيص دهيم.[١]

[١] بر اساس مقدّمه فوق جناب شيخ تأكيد دارد بر اينكه ما كار مهمّى انجام نداده‌‌ايم تا همه مشكلات را حلّ كنيم. و شما خيال نكنيد كه با خواندن اين فصل مى‌‌توانيد همه فصول را دقيقاً بشناسيد و ماهيّت حقيقى اشياء را تشخيص دهيد. خير! تنها ضوابطى براى «فصل» بيان شده است.

جناب صدرالمتألهين مجموع ضوابطِ مربوط و احكامى كه بر آن مترتب مى‌‌شود و لوازم و توابع آن را به ده حكم و ضابطه درآورده است. البته همه آنها را نمى‌‌توان ضابطه ناميد؛‌‌ برخى از آنها از لوازم ضوابط است. حاصل اينكه ايشان «تلك عشرة كاملة» را درباره ضوابط فصل بيان كرده‌‌اند.

(ر،ك: تعليقه صدرالمتألهين بر الهيات شفا، ص ٢٠٦).

امّا، جناب شيخ تنها بر روى چند تا از آن ضوابط تأكيد مى‌‌كند و مى‌‌گويد ملاك فصليّت اينها هستند. اگر اينها در يك مفهومى جمع بود مى‌‌توان گفت آن مفهوم همان فصل است؛‌‌ وگرنه فصل نيست. امّا اينكه دقيقاً چه مفهومى داراى اين ويژگى‌‌ها است؟ اين را ضوابط مذكور تضمين نمى‌‌كند.