شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٢٥ - تقدّم فعليت بر قوّه از جهات ديگر غير از زمان

فعليّت محض مى‌‌باشند. بنابراين، درباره آنها نمى‌‌توان گفت قوّه آنها تقدم بر فعليت دارد.

و امّا در عالم مادّه، اجسام دو دسته هستند:

الف‌‌ـ يك دسته اجسام فلكى‌‌اند كه آنها هم قوّه‌‌اى قبل از فعليت ندارند. زيرا على الفرض وجود آنها ازلى است و همواره وجود داشته‌‌اند و خرق و التيام و تحوّل و تبدّلى در آنها راه ندارد. از اينرو، قوّه‌‌اى كه تقدّم زمانى بر فعليّت آنها داشته باشد، در آنها قابل تصوّر نيست.

ب‌‌ـ تنها اشياء كائن و فاسد باقى مى‌‌ماند كه در معرض كَوْن و فساداند. يعنى ‌‌بر اساس فلكيات قديم‌‌ـ مادون فلك قمر قرار دارند، مانند زمين و هوا و كره نار و امورى كه در عالم عناصر هست.

در اين امور، البته قوّه اشياء جزئى، تقدم زمانى بر فعليت آنها دارد. امّا، فقط از يك جهت، آن هم از جهت زمانى! درحالى كه «فعليت» در همين موارد، از حيثيّت‌‌هاى گوناگون ديگر، از جمله تقدّم ذاتى و تقدّم بالشرف، بر «قوّه» تقدم دارد.

حاصل آنكه: سخن پيشينيان درباره تقدّم قوه بر فعل آنها در مورد امور جزئى كائن فاسد صادق است و امّا نسبت به كلّ عالم طبيعت و نسبت به امور جاودانى ‌‌هرچند جزئى باشند‌‌ـ قابل قبول نيست.

تقدّم فعليت بر قوّه از جهات ديگر غير از زمان

چنانكه گفته شد تنها در امور جزئى كائن فاسد، قوّه بر فعليّت تقدم دارد. امّا، تقدّم تنها از جهت زمانى خواهد بود؛ وگرنه، از جهات ديگر، قوّه از فعليت، تأخّر دارد. زيرا، وقتى قوّه، قبل از فعليت موجود باشد و خود، يك امر عَرَضى باشد كه قائم به ذات نيست، لازمه‌‌اش آن است كه شىء ديگرى كه حامل اين قوه باشد وجود داشته باشد؛ و آن شىء ديگر لاجَرَم، فعليّت