در قواى جزئيه هم مطلب به همين منوال است. عليرغم اينكه قوّه واهمه، يكى است امّا هم لذّت را درك مى‌‌كند و هم اَلَم را.[١] از اين رو، بر اساس نظر پيشينيان كه قوّه واهمه را مُدرِك لذّت و الم مى‌‌دانستند و مى‌‌گفتند چون لذّت و اَلَم صورت حسى ندارند از قبيل معنا هستند و قوّه‌‌اى كه چنين معانى را درك مى‌‌كند، قوّه واهمه است؛ و بدينسان دو امر متضاد به يك قوّه نسبت داده مى‌‌شود. واهمه، هم معناى جزئى لذّت را درك مى‌‌كند و هم معناى اَلَم را كه ضدّ آن است.

وَكَذلِكَ هذِهِ الْقُوى اَنْفُسُها اَوْحادها تَكُونُ قُوَةً عَلَى الشَّىْء وَعَلى ضِدِّهِ، لكِنَّها بِالْحَقيقَةِ لا تَكُونُ قُوَّةً تامَّةً اَىْ مَبْدَأَ تَغَيُّر مِنْ اَمْر آخَرُ في آخَرَ بِاَنَّهُ آخَر بِالتَّمامِ وَبِالْفِعْلِ اِلاّ اِذا اِقْتَرَنَ بِها الاِْرادَةُ مُنْبَعِثَةً عَنْ اِعْتِقاد وَهْمِىٍّ تابِع لِتَخَيُّل شَهَوانِىٍّ اَوْ غَضَبىٍّ، اَوْ عَنْ رَأْى عَقْلِىٍّ تابِع لِفِكْرَة عَقْلِيَّة اَوْ تَصَوُّرِ صُوْرَة عَقْلِيَّة. فَتَكُونُ اِذا اِقْتَرَنَ بِها تِلْكَ الاِْرادَةُ مُميلَةً بَعْدُ، بَلْ اِرادةٌ جازِمَةٌ، وَهِىَ الَّتي هِىَ الاِْجْماعُ الْمُوجِبُ لِتَحْريكِ الاَْعْضاءِ، صارَت[٢] لا مَحالَةَ مَبْدَءً لِلْفِعْلِ بِالْوُجُوبِ، اِذْ قَدْ بَيَّنّا اَنَّ الْعِلَّةَ ما لَمْ تَصِرْ عِلَّةً بِالْوُجُوبِ حَتّى يَجِبَ عَنْها الشَّىْءُ لَمْ يُوْجَدْ عَنْها الْمَعْلُولُ، وَقَبْلَ هذِهِ الْحالِ فَاِنَّما تَكُونُ الاِْرادَةُ ضَعيفَةً لَمْ يَقَعْ اِجْماعٌ. فَهذِهِ الْقُوى الْمُقارَنَةِ لِلنُّطْقِ ـ بِاِنْفِرادِها ـ لا يَجِبُ مِنْ حُضُورِ مُنْفَعِلِها وَوُقُوعُهُ مِنها بِالنِّسْبَةِ الَّتي اِذا فَعَلَتْ فيهِ فِعْلا، فَعَلَتْ بِها اَنْ يَكُوْنَ يَفْعَلُ بِها وَهِىَ بَعْدُ قوّةٌ.[٣]

اراده‌‌اى كه به فاعليت فاعل ضرورت مى‌بخشد

قوايى كه مقارن نطق و تخيل مى‌‌باشند، هر يك به تنهايى مى‌‌توانند منشأ دو فعل متضاد شوند. لكن، هيچيك از آنها نسبت به هر دو فعل، قوّه تام

[١] اين مطلب، طبق نظريات قدماء در علم النفس است. كه براى ادراكات باطنى، قواى ادراكى جزئى قائل بوده‌‌اند؛‌‌ و مى‌‌گفتند حسّ باطنى از قبيل علوم حصولى است و نيازمند قوه مدركه مى‌‌باشد. [٢] واژه «صارت..» جواب «اذا»ى شرطيه در عبارت فوق است: «فتكون اذا اقترن..». [٣] جمله «ان يكون..» فاعلِ «لا يجب» در سطر قبل است.