شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٧ - وجوه محتمل در جمله « اذا وجد كل واحد منهما وجد الآخر»

الف ـ رابطه و تلازم حقيقى است؛ كه بر اساس آن قضيه شرطيه، لزوميّه خواهد بود.

ب ـ رابطه و تلازم حقيقى نيست و قضيه شرطيه، اتفاقى خواهد بود.

بنابراين، بايد ديد آيا اساساً اين جمله مفاد شرطيّت را افاده مى‌‌كند يا نه؟ و براى دست يافتن به پاسخ روشن بايد نخست جمله را معنا كنيم و وجوهى كه در آن تصوّر مى‌‌شود در نظر بگيريم، آنگاه ببينيم كداميك از آنها وجه معقولى است، و سپس به اصل شبهه پاسخ روشنى بدهيم.

وجوه محتمل در جمله «اذا وجد كل واحد منهما وجد الآخر»

با توجه به كلمه «اذا» كه در آغاز جمله است، وجوهى تصوّر مى‌‌شود كه البته، منشأ اين وجوه متصوّره مربوط به تركيب خود جمله و واژه‌‌هايى است كه در آن بكار رفته است. به هر حال، اين جمله از چند وجه خالى نيست:

١ـ يا اين است كه وجود هر يك از علّت و معلول هرگاه تحقق يابد،از جانب آن وجود ديگرى وجوب يابد. يعنى از همان وجود، وجودديگرى، وجوب يابد. گويى جمله مذكور به منزله اين است كه بگوييم:«اذا وجد كل واحد من العلّة والمعلول فى الخارج، وجب عنه وجودالآخر»

٢ـ احتمال ديگر آن است كه هرگاه يكى از علّت و معلول در خارج وجود داشته باشد ديگرى هم بايد وجود داشته باشد. خواه، خود واجب الوجود بالذات باشد يا اگر واجب الوجود بالغير است، علّت ديگرى آن را ايجاد كرده باشد. ولى به هر حال، وجود يكى چنين اقتضائى را دارد كه آن ديگرى هم متصف به وجوب در خارج باشد؛ يا وجوب بالذات داشته باشد يا وجوب بالغير.

٣ـ احتمال ديگر همان فرض سوّم است نسبت به ظرف ادراك و عقل.