طبيعى و امور فيزيكى وجود دارد كه موجب پيدايش ترتيب خاصّى مى‌‌شود؛ ولى اينها خارج از خودِ ذاتِ آن اشياء است، چنانكه تابع قصد شما هم نيست. در چنين مواردى مى‌‌گوييم ترتيبى اتفاقى حاصل شده است.

ديدگاه‌‌ها درباره رابطه ترتيبى ميان انواع تقدم و تأخّرها

طبق نظر مصنف، نقطه آغاز شكل‌‌گيرى فرايند تقدم و تأخّر فلسفى، همان تقدم و تأخرِ زمانى و مكانى است، بدون آنكه بين آن دو ترتيبى قائل شود.

امّا، شيخ اشراق بين تقدم و تأخر زمانى و مكانى، ترتيب قائل شده و تقدم زمانى را اصل مى‌‌داند و هر دو را معلول يك تقدم و تأخر ديگرى قلمداد مى‌‌كند. امّا، مصنف تقدم و تأخّر زمانى و مكانى را تقريباً در عرض هم مى‌‌انگارد؛ و پس از آن، تقدم رتبى را مطرح كرده مى‌‌گويد: فلاسفه از تقدم و تأخر زمانى و مكانى به تقدم رتبى منتقل شده‌‌اند. به نظر مصنف، پس از تقدم رتبى، تقدّم بالشّرف مطرح است. و منظور از تقدم بالشرف آن است كه دو چيز را به لحاظ اينكه صفتى در آن است و شدّت و ضعف مى‌‌يابد در نظر بگيريم. حتى اگر در واقع هم فضل و شرفى نباشد. و تنها همان شدّت و ضعف باشد. به طور مثال: در شجاعت، شدّت و ضعف وجود دارد. آن كسى كه شجاع‌‌تر است، تقدّم بالشرف دارد نسبت به آن كسى كه شجاعتش كم‌‌تر است. عكس آن نيز همينطور است. چنانكه در صفتى همچون «بخل» و «خوف» ضعف و شدّت وجود دارد؛ امّا، شرفى نيست. در چنين صفاتى هم از باب تغليب تقدم و تأخّر بالشرف گفته مى‌‌شود.

ثُمَّ نُقِلَ اِلى اَشْياءَ اُخْرى فَجُعِلَ الْفائِقُ وَالْفاضِلُ وَالسّابِقُ اَيْضاً وَلَوْ في غَيْرِ الْفَضْلِ مُتَقَدِّماً، فَجُعِلَ نَفْسُ الْمَعنى كَالْمَبْدَءِ الْمَحْدُودِ. فَما كانَ لَهُ مِنْهُ ما لَيْسَ لِلآخَرِ، وَاَمّا الاْخَرُ فَلَيْسَ لَهُ اِلاّ ما لِذلِكَ الاَْوَّل فَاِنَّهُ جُعِلَ مَتَقَدِّماً. فَاِنَّ السّابِقَ في بابِ ما لَهُ ما لَيْسَ لِلثّاني، وَما لِلثّاني مِنْهُ فَهُوَ لِلسّابِقِ وَزِيادَة. وَمِنْ هذا الْقَبيلِ