شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٦٦ - اقسام قوّه فاعلى

اقسام قوّه فاعلى

پس از تقسيم قوه فاعلى را به تام و ناقص، به تقسيم ديگرى اشاره مى‌‌كند كه طىّ آن قوه فاعلى بر دو قسم منقسم مى‌‌شود:

الف‌‌ـ قوه‌‌اى كه با نطق و تخيّل همراه است.

ب‌‌ـ قوّه‌‌اى كه با نطق و تخيّل همراه نيست. و منظور اين است كه گاهى فاعل، چنان است كه از روى ادراك، اعم از ادراك خيالى و وهمى يا ادراك عقلى، اراده‌‌اى پيدا مى‌‌كند. يعنى با وجود علم و تخيل، اراده‌‌اى از او ناشى مى‌‌شود آنگاه فعل از او صادر مى‌‌گردد.

در اين صورت، فاعل، همان است كه قوّه فاعليش همراه با نطق و تخيّل است و همراه با ادراك است. و به اصطلاح مأنوس‌‌تر كه در نهاية‌‌الحكمة هم آمده است، فاعل، فاعلِ علمى است. و گاهى آن قوّه‌‌اى كه منشأ تأثير و حركت و تغيير است، همراه با نطق و تخيّل نيست؛ يعنى فاعل بى‌‌ادراك است؛ بى‌‌شعور و بى‌‌اراده است. در آنجائى كه فاعل، فاعلِ طبيعى باشد و فاقد علم و شعور و اراده باشد، فعلش يكنواخت بوده، فاعليتش هم مشروط به چيز ديگرى نخواهد بود. مگر اينكه به حدوث يك طبيعت جديدى مشروط باشد، كه درباره آن نيز بحث خواهيم كرد. بنابراين، اگر فعلى را به يك فاعل طبيعى نسبت دهيم، در واقع اين نسبت، نسبت صحيحى خواهد بود. و از آنِ همين طبيعت خواهد بود. و چنين فعلى حالت منتظره‌‌اى نخواهد داشت. زيرا، با وجود طبيعتِ مذكور، اثر آن هم موجود مى‌‌شود؛ و اثرش يكنواخت خواهد بود. زيرا، از طبيعتِ واحد، دو اثر متضاد ناشى نمى‌‌شود.

امّا، آنجا كه فاعل، همراه با نطق و تخيّل است، به نظر مصنف، از چنين مبدء حركت و تغيرى كه همراه با نطق و تخيل است ممكن است افعال متضادّى صادر شود. مانند حيوان و نبات و همه موجوداتى كه داراى نفس