شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١١ - ٣ـ ترتيب اتفاقى در تقدم و تأخر رتبى

يا اقرب به متحرك اوّل است. يعنى اقرب به آنجائى است كه اين متحرك، شروع به حركت كرده است. و در اين صورت، اولين متحرك را كه به طور مثال نطفه است، مبدء قرار مى‌‌دهيم.

به هر حال، خواه محرّك اوّل يا متحرّك اّول، هر كدام را بعنوان مبدء در نظر بگيريم، حركات‌ ‌روبه‌‌رشدى ‌‌در انسان‌‌ پديد آمده ‌‌كه ‌‌برحسب مراتب، متصف مى‌شود به طفل وجوان؛ و در اين مسير، طفل مقدم است، و تقدّم آن بالطبع مى‌‌باشد.

٢ـ ترتيب صناعى در تقدم و تأخر رتبى

امّا، گاهى ترتيب ميان اشياء، ترتيب به حسب طبع نيست. بلكه به حسب صناعت است. مانند نغمه‌‌هاى موسيقى.در موسيقى نغمه‌‌هايى را به حسب زير و بم، ترتيب مى‌‌دهند. و در يك سلسله كه به طور مثال از «الف» شروع مى‌‌شود و به «ه» ختم مى‌‌شود «زيرترين» تا «بمترين» نغمه‌‌ها را مرتب مى‌‌كنند. اين ترتيب، به حسب صناعت است. حال، اگر سلسله را به طور مثال از سمت «الف» شروع كنيم در واقع از «زيرترين» صداها آغاز كرده‌‌ايم و در اين صورت، نغمه بعدى، متقدم، و دوّمى نسبت به آن، متأخر خواهد بود. و اگر سلسله را عكس فرض كنيم و از سمت «ه» آغاز كنيم، در اين صورت آنچه به «بمترين» نغمه، نزديكتر است متقدّم خواهد بود. چنانكه ملاحظه مى‌‌شود، ترتيب در اينجا ترتيب به لحاظ صناعت است نه ترتيب طبيعى!

٣ـ ترتيب اتفاقى در تقدم و تأخر رتبى

گاهى امورى به طور اتفاقى مرتّب مى‌‌شوند. چنانكه به طور مثال، يك مشت مهره يا چند توپ و يا چند گردو را روى زمين مى‌‌ريزند و هيچ قصدى بر اينكه چه ترتيبى بين اينها واقع شود نداريد، هيچ رابطه ذاتى هم ايجاب نمى‌‌كند كه اين يكى در كجا قرار گيرد و دوّمى و سوّمى در كجا؟ گرچه عواملِ