شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٠٠ - فرق ميان حيثيّت « لابشرطى» و حيثيّت « بشرط لائى»

عَلَيْهِ اَنْ يَكُونَ مُفارِقاً بَلْ هُوَ الَّذي هُوَ فِي نَفْسِهِ خال عَنِ الشَّرائِطِ اللاّحِقَةِ مَوجُودٌ فِي الاَْعْيان[١] وَقَدْ اِكْتَنَفَهُ مِنْ خارِج شَرائِطُ وَاَحْوالٌ، فَهُوَ فِي حَدوَحْدَتِهِ الَّتي بِها هُوَ واحِدٌ مِنْ تِلْكَ الْجُمْلَة حَيْوانٌ مُجَرَّدٌ بِلا شَرْطِ شَىْء آخَرَ، وَاِنْ كانَتْ تِلْكَ الْوَحْدَةُ زائِدَةً عَلى حَيْوانِيَّتِهِ وَلكِنَّها غَيْرُ اللَّواحِقِ الاُْخْرى.

فرق ميان حيثيّت «لابشرطى» و حيثيّت «بشرط لائى»

در اينجا مطلب مهمّى است كه فهميدن آن بايسته است و آن اين است كه:

اين مطلب درست است كه هرگاه «حيوان بما هو حيوان» را در نظر گرفتيم، ديگر نبايد درون اين مفهوم، عموميّت يا خصوصيّت را لحاظ كنيم. و اين درست نيست كه گفته شود «حيوان بما هو حيوان» يا عامّ است و يا خاصّ! ولى اين، بدان معنا نيست كه حيوان، متصف به عام بودن و يا متصف به خاصّ بودن نمى‌‌شود. زيرا، گاهى حيوان، «بشرط لا» از عوارض در نظر گرفته مى‌‌شود؛ كه در اين صورت، متصف به هيچ چيز نمى‌‌شود. امّا، گاهى «لابشرط» در نظر گرفته مى‌‌شود. چنانكه «حيوان بما هو حيوان» در نظر گرفته مى‌‌شود بدون آنكه شرط شود كه با چيزى مقارن باشد يا نباشد. در اين صورت، به اعتبار ذاتش متصف به عموم و خصوص نمى‌‌شود. امّا، به اعتبار مقارنش در صورتى كه مقارنى براى آن در نظر گرفته شود، متصف به عموم و خصوص مى‌‌شود. بله! اگر حيوانيّت را «بشرط لا» لحاظ كنيم، يعنى حيوان بما هو حيوان را «بشرط ان لايكون معه شىء آخر» در نظر بگيريم در اين صورت، ديگر متصف به عموم و خصوص نخواهد گرديد؛ ولى چنين چيزى ديگر در خارج نيست و تنها در ذهن وجود دارد.