شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٨٠ - توضيحى بيشتر درباره حيثيّت « لا بشرطى» و « بشرط لائى»

ياد كردى از آنچه گذشت

گفتيم اگر ماهيّت را به طور تامّ در نظر بگيريم به گونه‌‌اى كه اگر چيزى بدان افزوده شود، امرى خارج از آن باشد؛ حيثيّتِ «مادّه» تحقق مى‌‌يابد. و اگر آن را به عنوان يك مفهوم باز و ماهيّت مبهمى كه پذيراى معانى ديگر نيز هست در نظر گرفتيم؛ ماهيّت «جنسى» خواهد بود. و همانگونه كه به اشارت گذشت جناب شيخ به تفكيك و جداسازى ميان حيثيّتِ «جنس» و حيثيّت «مادّه» اهميّت فراوانى قائل است. و در كتاب‌‌هاى متعدّدى بر روى اين مطلب تكيه مى‌‌كند و از جمله در همين كتاب الهياتِ شفاء، فصل مبسوطى را براى آن مى‌‌گشايد؛ و با عبارت‌‌هاىِ گوناگون آن را توضيح مى‌‌دهد. و على‌‌رغم اينكه مطلب روشنى است و شايد با نيمى از عبارت‌‌هاىِ پيشين ممكن بود كه مطلب وضوح كامل يابد؛ مع الوصف، مصنّف به آن اكتفا نمى‌‌كند و در ادامه توضيحات گذشته، همچنان به توضيحات بيشتر خود مى‌‌پردازد.

توضيحى بيشتر درباره حيثيّت «لا بشرطى» و «بشرط لائى»

هر معنائى را از ميان معانى در نظر بگيريد كه حيثيّتِ جنسيّت و ماديّتش، مشتبه و مورد اشكال باشد يعنى معلوم نباشد كه آيا مفهوم جنسى است يا مفهوم مادّى؟ ماده است يا جنس است؟ شما مى‌‌توانيد آن را از اين راه تشخيص دهيد كه اگر ماهيّت مذكور به گونه‌‌اى است كه مى‌‌توان فصولى را بدان افزود؛ يعنى در معناى ماهوى خويش نامتعيّن است و براى تماميّت خود، نيازمند آن است كه فصولى ‌‌هر فصلى كه باشد نه يك فصلِ خاصّ‌‌ـ بدان افزوده شود؛ آنسان كه آن فصول در آن و از آن باشند، نه بيرون از آن! در نتيجه وقتى فصلى بدان مى‌‌پيوندد در خودِ همان ماهيّت قرار مى‌‌گيرد و جزئى از آن بشمار مى‌‌رود. در اين صورت است كه ماهيّت مذكور «جنس» خواهد بود.