شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٥ - جدول پيشنهادى مصنف براى اضافات

يكى سريعتر است. سريع‌‌تر بودن، اضافه ديگرى است كه عارض اضافه نخستين شده است.

عروض اضافه بر "اَين": اضافه، در مقوله "اَين" نيز واقع مى‌‌شود. مانند: اعلى و اسفل؛ البته، جناب شيخ به عالى و سافل هم مى‌‌توانست مثال زند. امّا، به اعلى و اسفل، مثال زده است. صدرالمتألهين براى مصنف، عذرى را بيان كرده است. و آن اينكه گاهى عالى به خودش اطلاق مى‌‌شود. از آن رو، "اعلى" و "اسفل" گفته‌‌اند كه به "جهت" گفته شود نه به شىء "ذو جهت". حال، در اينكه اين توجيه، پذيرفته است يا نه؟ قضاوتى نمى‌‌كنيم. امّا، براى عذر آوردن كافى است.

عروض اضافه بر "متى": اضافه، گاهى در "متى" نيز بكار مى‌‌رود. مانند: متقدم و متأخر. دو جزء از زمان كه يكى مقدّم است و يكى مؤخّر، اضافه‌‌اى در "متى" را شكل مى‌‌دهد. زمان، خود، از مقوله "متى" نيست. بلكه "متى" از مقوله كم است. نسبت زمانى را بايد "متى" بگوييم. به همين ترتيب در ساير مقولات هم اضافه عارض مى‌‌شود.

جدول پيشنهادى مصنف براى اضافات

آنگاه، مصنف در مقام اين برمى‌‌آيد كه جدولى براى اضافات تعيين كند و بدين منظور پيشنهاد مى‌‌كند كه همه اضافات را در چهار قسم خلاصه كنيم. ولى بعد اعتراف مى‌‌كند كه اين استقراء، تام نيست.

چهار قسم پيشنهادى ايشان از اين قرار است:

١ـ معادله، يعنى دو چيز را «عِدْل» هم قرار بدهيم.

٢ـ زياده و نقصان. (كمترى و بيشترى). صدرالمتألهين ضعف و شدت را هم در اين قسم ادغام نموده است تا مجموع اقسام، از چهار قسم فراتر نرود.

٣ـ فعل و انفعال؛ و منشأ آن دو كه قوّه فاعلى و قوّه انفعالى باشد.

٤ـ محاكات. يعنى يكى حاكى باشد از ديگرى.