شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٤٧ - انواع عوارض مشخّصه

انواع عوارض مشخّصه

مصنف درباره انواع عوارضى كه موجب تشخص شىء مى‌‌گردند مواردى را بررسى كرده، برمى‌‌شمارد:

١. در برخى موارد تنها يك اضافه كافى است كه ماهيّت نوعيه تشخص پيدا كند. آن هم اضافه صورت نوعيه‌‌اى كه عارضِ موضوع مى‌‌شود. همين اضافه «تحقق الصورة فى المادّة» يا «فى الموضوع» كافى است براى تشخص آن صورت! صورت، خود، يك ماهيّت تامّى است. وقتى در اين مادّه خاص تحقق يابد و اضافه بدان پيدا كند، همين كافى است براى اينكه تشخص يابد. پس، عامل حقيقى براى تشخص در اينجا يك اضافه است.

٢. در برخى موارد گفته مى‌‌شود تشخص صورت، به موضوع است. امّا، اين مطلب از روى مسامحه است. زيرا، حقيقتاً موضوع، طرف اضافه است و در حقيقت، تشخص، با همان اضافه تحقق مى‌‌يابد. لكن، چون اضافه بدون طرف نيست، اين است كه گاهى موضوع را هم كه «طرف الاضافه» است، علّت تشخص بشمار مى‌‌آورند.

اضافه در نظر حكما و نيز در نظر مصنف، از مقولات است و خود يك ماهيّت به شمار مى‌‌آيد. لكن، يك ماهيّتِ عَرَضى است. امّا، ماهيّتِ عَرَضى كه موجب تغييرى در ماهيّت جوهرى نمى‌‌شود.

و گاهى چنين است كه آن عوارضى كه موجب تشخص يك نوع يا يك ماهيّت مى‌‌شوند غير از اضافه هستند و منشأ تغييراتى در ذات شىء مى‌‌شوند. يعنى ذات شىء بواسطه آن اضافات، تغييراتى پيدا مى‌‌كند. بعنوان مثال: رنگى كه عارض بر يك شىء مى‌‌شود عرضى است كه جوهر