شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٨٢ - پژوهشى پيرامون عرضيّت « علم»

كيفيات با صور منطبع در مادّه، وجود دارد كه اوّلى را عَرَض مى‌‌گوييم و دوّمى را جوهر؟!

حاصل آنكه برهان مذكور با گستردگى كه در كلام شيخ دارد نمى‌‌تواند براى خصم قانع كننده باشد. و دست كم با صورتهاى منطبع در مادّه، نقض مى‌‌شود.

پژوهشى پيرامون عرضيّت «علم»

تاكنون درباره عَرَضيّت كيفيات، بحث شد تا اينكه سخن به كيفيات نفسانى رسيد، و طىّ آن، مصنّف به جايگاهِ اصلى بحث درباره آنها يعنى باب نفس و طبيعيات اشاره كرد. گر چه علم هم يكى از اقسام كيف نفسانى است؛ لكن، از آن رو كه ويژگى خاصّى دارد بررسى آن با شيوه فلسفى در الهيات انجام مى‌‌شود.

فلاسفه وقتى اقسام كيف نفسانى را برمى‌‌شمارند، يكى از آنها را علم مى‌‌دانند. ملكات و حالات نفسانى نيز از جمله كيف نفسانى شمرده مى‌‌شوند.

البته، علمى كه از اقسام كيف نفسانى به شمار مى‌‌آيد، علم حصولى است. و گرنه، علم حضورى عين ذاتِ عاقل است؛ و از اين رو، بدان كيف گفته نمى‌‌شود. درباره مصاديق علم حضورى و اقسام آن، اختلاف وجود دارد. مشائيان علم حضورى را منحصر در علم آدمى به نفس مى‌‌دانند امّا ديگران و از جمله صدرالمتألهين اقسام ديگرى نيز براى علم حضورى تأمل هستند و همه آنها را عين جوهر عاقل مى‌‌دانند، خواه جوهر عاقل، نفس باشد و خواه عقلِ مجرّد!

امّا علمِ مورد نظر در اين مبحث، علم حصولى است. مشائيان معتقدند كه علوم حصولى، از قبيل كيف نفسانى هستند. البته، صدر المتألهين توافق كلّى