شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٢٧ - عوارضى كه با غايت نوعيه مناسبت دارند

گوناگون عارضش نمى‌‌شود؛ اين حالات امورى بيگانه‌‌اند و هيچ ربطى به غايت ندارند؛ و بر اثر تصادمات و تزاحماتى كه بين مواد پديد مى‌‌آيد، براى شىء بروز تصادمات، براى رسيدن به غايت نيست بلكه اساساً برخلاف روند حركت طبيعى شىء است و موجب انفعال خاصّى در آن مى‌‌شود. اين انفعالات گاهى به گونه‌‌اى است كه حتى مانع از آن مى‌‌شود كه شىء به غايت خود برسد.

به طور مثال: نطفه‌‌اى كه به سوى يك غايت در حال تغيّر است؛ ممكن است با عواملى مواجه گردد كه اساساً آن را از تأثير ساقط كند و استعدادش را براى تكامل از دست بدهد. بنابراين، هر حالتى كه براى شىء پديد مى‌‌آيد در راستاى تكامل آن نيست؛ بلكه گاهى بر اثر تصادمات است و در اثر عروض چنين عوارضى و بروز مزاج‌‌هاى گوناگونى در ماده، اختلافاتى در خود شىء نيز پديد مى‌‌آيد؛ امّا، نه اختلاف در نوعيّت، بلكه ممكن است اختلافى در صنفيّت به وجود آورد.[١]

بنابراين، اين احوال و عوارض، اختلافاتى را بوجود مى‌‌آورد. امّا، نه در خود غايت و صورت نوعيه، بلكه در پاره‌‌اى امور عرَضى، چنانكه غايت انسانى با بروز مزاجهاى گوناگون، اختلاف پيدا نمى‌‌كند. مذكّر و مؤنث هر دو انسان‌‌اند و اختلافى در نوعيت ندارند بلكه امور عرضى موجب آن مى‌‌شود كه انسان داراى دو صنف (نر و ماده) گردد.

عوارضى كه با غايت نوعيه مناسبت دارند

البته، ممكن است بعضى از عوارض مناسبتى با غايت نوعيه هم داشته باشند چنانكه در مثال (ذكورت و انوثت) مطلب به همين منوال است.

---

[١] مصنف در اينجا اشاره مى‌‌كند به اينكه «ذكورت» و «انوثت» در اثر غلبه مزاج «حار» و مزاج «بارد» پديد مى‌‌آيد. چنين حرارتى است كه غالب مى‌‌شود و موجب مى‌‌شود كه اين حيوان نر يا مادّه بشود. همين است كه اختلافى را در يك نوع پديد مى‌‌آورد؛‌‌ و نوع را منقسم مى‌‌كند به دو صنفِ نر و ماده. امّا، اين اختلافات، تغييرى در نوعيت بوجود نمى‌‌آورد.