وَفُصُولُ الْكَيْفِ يُوجَدُ فى ماهِيَّتِها حَدُّ الْكَيْفِيَّةِ عَلى أَنَّها كَيْفِيَّةٌ. إِلاّ أَنْ نَعْنِىَ بِفُصُولِ الْجَوْهَرِ مَثَلا لاَ الْفَصْلَ الْمَقُولَ عَلَى الْجَوْهَرِ بِالتَّواطُؤِ، بَلِ الْفَصْلُ الْمَقُولُ عَلَيْهِ بِالاِْشْتِقاقِ:أَعْنى لاَ النّاطِق بَلِ النُّطْقِ، فَيَكُونُ حينَئِذ ما عَلِمْتَ، وَيَكُونُ فَصْلا بِالاِْشْتِقاقِ لا بِالتَّواطُؤِ، وَالْفَصْلُ الْحَقيقى الَّذى يُقالُ بِالتَّواطُؤِ وَلَيْسَ يَجِبُ إِذا كانَ الْفَصْلُ الَّذى بِالتَّواطُؤِ مَوْجُوداً أَنْ يَكُونَ أَيْضاً اَلْفَصْلُ الَّذى بِالاِْشّتِقاقِ مَوجُوداً، إِنَّما يَكُونُ هكَذا لا فى كُلِّ ما هُوَ نَوعٌ، بَلْ فيما هُوَ نَوعٌ جَوْهَرِىٌّ دُونَ الاَْنْواعِ الْعَرَضيَّةِ، وَلَيْسَ أَيْضاً فى كُلِّ نَوْع جَوْهَرِىٍّ، بَلْ فيما كانَ مُرَكَّباً وَلَمْ يَكُنْ جَوْهَراً بَسيطاً.

فصل الجوهر جوهر، و فصل الكيف كيف

از آنچه گذشت روشن شد كه لازم نيست براى هر فصلى، فصلى باشد. و معناى اين سخن حكما كه مى‌‌گويند «فصول الجوهر جوهر و فصول الكيف كيف» آن است كه فصول جوهر بايد جوهر باشد و مفهوم جوهر بر آنها حمل شود.

اما، معناى اين‌‌كه بر فصول جواهر جوهر حمل مى‌‌شود آن نيست كه فصول جواهر از انواع جنس جوهر هستند. يعنى لازمه‌‌اش جوهريت است نه اين‌‌كه جنس آنها جوهر باشد. و معناى اين‌‌كه فصول كيف، بايد كيف باشد آن است كه كيفيت به عنوان يك مفهوم لازمى بر آنها حمل شود نه به عنوان جنس. معناى جمله مذكور، آن نيست كه در فصول جوهرى (مثل ناطق) مفهوم جوهر به عنوان جزئى از ماهيت ناطق لحاظ شده باشد يعنى حمل جوهر بر آن، حمل ذاتى باشد. حمل در اين‌‌جا حمل عرضى است يعنى وجود آن به گونه‌‌اى است كه «لافى موضوع» است. همچنين در مورد كيف هم كه مى‌‌گوئيم «فصول الكيف كيف» بدان معنا نيست كه در اينفصولْ مفهوم كيفيت به عنوان جزئى از ماهيت آنها اخذ شده است. مگر اين‌‌كه مقصود ما از فصول جواهر، فصلى كه به طور تواطى بر جوهر حمل شود نباشد. بلكه منظور فصل اشتقاقى باشد. يعنى اگر بحث را در «نطق»