شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٥٩ - فصل، تحت هيچ مقوله اى نيست تا نيازمند جنس باشد

فصل، تحت هيچ مقوله‌‌اى نيست تا نيازمند جنس باشد

مصنف، در اينجا شبهه‌‌اى را مطرح مى‌‌كند كه مقدمه براى طرح يك مسأله در فلسفه گرديده است. و چنان‌‌كه ملاحظه مى‌‌شود بسيارى از مطالب در كلام شيخ با عبارت كوتاهى در ميان يك فصل ذكر مى‌‌شود و آنگاه در كتاب‌‌هاى ديگر به صورت يك موضوع و مسأله مستقل درباره‌‌اش بحث مى‌‌شود؛ و گاهى چند صفحه را به خود اختصاص مى‌‌دهد. در حالى كه در كلام ايشان به طور استطرادى ذكر مى‌‌شود.

اينجا هم جناب شيخ شبهه‌‌اى را بيان مى‌‌كند و پاسخ آن را مى‌‌دهد كه بعدها به صورت يك مسأله مستقل درآمده و پيرامون آن بحث‌‌هاى مفصّل مطرح شده است. آن شبهه اين است كه: ما براى فصل نمى‌‌توانيم جنس قائل شويم. فصل، داخل تحت هيچ مقوله‌‌اى نيست. همين مسأله است كه بعدها به صورت يك موضوع مستقل مطرح شده و با تفصيل درباره‌‌اش بحث كرده‌‌اند. در نهاية الحكمة[١] و اسفار[٢] هم به تفصيل از اين مسأله سخن به ميان آمده است. منشأ همه آن تفاصيل، شبهه‌‌اى است كه شيخ آن را اينجا بيان كرده و بدان پاسخ مى‌‌دهد.

توضيح شبهه: فصل، يك ماهيّت است؛ و ماهيّت هرگاه تحت يك مفهوم اعمّ قرار گيرد نسبت به آن نوع خواهد بود. و وقتى نوع باشد با سايرِ انواع «ما به الاشتراكى» خواهد داشت كه آن جنس است. از اين رو، نيازمند يك فصل مميّزى خواهد بود تا اين فصل را كه نوعى از آن جنس است از ساير انواع تميز دهد. و در اين صورت نقل كلام مى‌‌شود به فصل جديد كه خودش نوعى است مندرج تحت آن جنس و به نوبه خود نياز به فصل ثالثى خواهد داشت و نقل كلام مى‌‌شود در آن فصل ثالث و رابع و همين‌‌طور تا