شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٠٨ - بررسى دو حيثيّتِ متفاوتِ وجود ذهنى

الف ـ حيثيّتِ وجودش در ذهن، از آنجهت كه وجود شخصىِ متشخصِ قائم به نفس است.

ب ـ حيثيّت اينكه مفهومى است كه بر اشخاص كثير حمل مى‌‌شود، و نسبتى با همه اشخاص متكثر دارد.

بنابراين، براى هر يك از صورتهاى ذهنى دو جنبه وجود دارد. به خاطر جهت دوّم است كه به آن «عام» و «كلى» گفته مى‌‌شود؛ نه از آن جهت كه در ذهن، موجود است.

پس، همانگونه كه حيوان خارجى، انحائى از وجود و اعتبارات مختلفى دارد: يكى «حيوان بما انه حيوان» (=لابشرط) و ديگرى حيوان «بشرط شىء»، در ذهن هم حيوان انحائى از وجود عقلى دارد:

الف ـ يكى «صورة الحيوان» است كه «بشرط لا» است. يعنى «بشرط ان لايكون معه شىء من العوارض الخارجيه» به اين لحاظ، به آن صورت عقليه گفته مى‌‌شود.

ب ـ ديگرى «صورة الحيوان» است از آن جهت كه در عقل به طور يكسان بر اعيان كثيره قابل صدق و مطابقت است. و اين، لحاظ ديگرى است.[١]وگرنه همانگونه كه در خارج دو وجودِ مستقل نداشت؛ در ذهن هم چنان است. طبيعتى كه در ذهن موجود است، گاهى با اعتبار «بشرط لايى» نگريسته مى‌‌شود. و گاهى با اعتبار «لابشرطى»؛ و با اين اعتبار است كه بر افراد كثير در خارج حمل مى‌‌شود و به عنوان مرآتى براى افراد «متحقّقالوجود» و يا «مقدّرالوجود» لحاظ مى‌‌شود. اين حيثيّت، همان حيثيّت مفهوميّت است. و كليّتِ آن به اين حيثيّتْ وابسته است.

---

[١]- گرچه در تعبير مصنف، اين قسم به عنوان يك نحو وجود تلقّى شده است؛‌‌ امّا، اين قسم، نحوه وجود نيست؛‌‌ بلكه يك لحاظ ديگر است. همانطور كه وقتى مى‌‌گوييم طبيعت انسان در خارج وجود دارد يك لحاظش طبيعت «فى نفسه» (اعتبار لابشرطى) است؛‌‌ و لحاظ ديگرش طبيعتِ همراه با عوارض (اعتبار بشرط شيئى) است.