شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٠٧ - بررسى دو حيثيّتِ متفاوتِ وجود ذهنى

مِنْ جِهَةِ ما يُطابِقُ فِي الْعَقْلِ بِحَدٍّ واحِد بِعَيْنِهِ اَعْياناً كَثيرةً، فَتَكُونُ الصُّورَةُ الواحِدَةُ مُضافَةً عِنْدَ الْعَقْلِ اِلى كَثْرَة، وَهُوَ لِهذا الاِْعْتِبارِ كُلّىٌّ، وَهُوَ مَعْنىً واحِدٌ فِي الْعَقْلِ لا تَخْتَلِفُ نِسْبَتُهُ اِلى اَىِّ واحِد اَخَذْتَهُ مِنَ الْحَيْواناتِ، اَىْ اَىَّ واحِد مِنْها اَحْضَرْتَ صُورَتَهُ فِي الْخِيالِ بِحال، ثُمَّ اِنْتَزَعَ الْعَقْلُ مُجَرَّدَ مَعْناهُ عَنِ الْعَوارِضِ حَصَلَ فِي الْعَقْلِ هذِهِ الصُّورَةُ بِعَيْنِها، وَكانَتْ هذِه الصُّورَةُ هِىَ ما يَحْصُلُ عَنْ تَجْريدِ الْحَيْوانِيَّةِ عَنْ اَىِّ خِيال شَخْصِىٍّ مَأْخُوذ عَنْ مَوْجُود مِنْ خارِج اَوْ جار مَجْرَى الْمَوْجُودِ مِنْ خارِج وَاِنْ لَمْ يُوجَدْ هُوَ بِعَيْنِهِ مِنْ خارِج، بَلْ اِخْتَرَعَهُ الْخِيالُ.

مشاركت شرايط مادّى با «عناية الله» در تحقق وجود طبيعى توأم با عوارض

امّا، آنجا كه وجود طبيعى با مادّه و عوارض و با شخصيّت خاص باشد؛ گرچه اين هم با «عناية الله» خواهد بود؛ امّا، با اصل طبيعت، متفاوت است. زيرا، در اين مورد، شرائطى به لحاظ عالم طبيعت براى پيدايش آن دخالت مى‌‌كند. از اينرو، گو اينكه اين هم به «عناية الله» است؛ امّا به چنين موجودى، «وجود الهى» گفته نمى‌‌شود. زيرا، غير از اصل عناية الله، مخلوقات ديگرى هستند كه در پيدايش آن دخالت و تأثير دارند. پس، انسان و هر طبيعت ديگرى در خارج، انحائى از وجود را دارد؛ همچنانكه در عقل نيز چنين است.

بررسى دو حيثيّتِ متفاوتِ وجود ذهنى

در اين بخش از مباحث، مصنف به جنبه‌‌هاى گوناگون صورت ذهنى اشاره مى‌‌كند و مى‌‌گويد پس از آنكه پذيرفتيم به طور مثال حيوان در ذهن ما وجود دارد و وجودش كلّى است و از اينرو، قابل حمل بر اشخاص كثير مى‌‌باشد؛ اينك بايد بدانيم كه همان موجودى كه در ذهن موجود است داراى دو حيثيّت است: