شرح الهيات شفاء

فصل هفتم

كيفيّات، اعراض هستند

بحثى درباره « ماى حقيقى» كيفيات محسوسه

استدلال ساده بر عرضيّت كيفيات

استدلال فوق، قانع كننده نيست

توضيحى فزونتر درباره كيفيات محسوسه

تحقق كيف محسوس در خارج و بيان ماهيّت آن

ماهيت كيف محسوس

استدلال بر عَرَضيّت كيفيات محسوسه

وجه ناتمام بودن استدلال فوق بر عرضيّت كيفيات

انگاره كمون و بروز در طبيعيات

استدلالى قوى بر عَرَضيّت كيفيات

عدم تحقق عَرَض جداى از جوهر جسمانى

امكان مفارقت رنگ از جسم

بررسى نظريه كمون و بروز در عدم انتقال حرارت

قابل انتقال بودنِ كيفيات به معناى جوهر بودن آنها نيست

شقوقى كه در استدلال بر جوهريت كيفيات وجود دارد

انتقال برخى از كيفيات مستلزم جوهريت آنها نيست

اثبات استحاله انتقال عَرَض

فرض ها و معانى قلب و انقلاب

سبب هايى كه در تحقق عَرَض در موضوعى خاصّ، نقش دارند

علت اختصاص عرض به يك موضوع خاص

انقلاب عين و واقع

آيا رنگ جوهرى است كه از موضوع خودش مفارقت مى كند؟

دنباله برهان بر عرضيّت كيفيات محسوسه

توضيح فرض نخست

بررسى فرض دوّم

جايگاه اين بخش از مباحث

آيا مقدار بياض با مقدار جسمِ آن، يكى است؟

بررسى « اين همانى» مقدار بياض و مقدار جسم يا تغاير عددى آنها

فرق ماهيت بياض با ماهيت جسم

قابليّت كيفيات محسوسه براى مفارقت از موضوع

كيفيات استعدادى و نفسانى

فصل هشتم

علم و عَرَضيّتِ آن

چگونه ممكن است علم به جواهر، هم جوهر باشد و هم عرض؟

علم بعنوان كيف نفسانى

برهانى فشرده بر نفى جوهريت علم و كيفيات نفسانى

خلاصه برهان

نقض برهانِ فوق بوسيله صور منطبعه در مادّه

پژوهشى پيرامون عرضيّت « علم»

تكميل بحث با ذكر دو مثال

1ـ مفهوم حركت ثابت است

2ـ وجود خارجى مغناطيس جذب كننده آهن است نه مفهوم آن

بيان شيخ در پاسخ شبهه

اشكالى به بيان شيخ

پاسخ شيخ به اشكال مزبور

تأكيد بر لزوم دقّت در اجزاء تعريف

بيانى ديگر از اشكال پيشين و پاسخ آن

اشكال ديگر

شبهه همانندى عقل فعال با « طبيعة الانسان»

واحد شخصى نمى تواند در اشياء كثير تحقق يابد

مختار مصنف درباره تعقل جواهر مادى و مجرّد

فصل نهم

كيفياتى كه در كميات قرار دارند و اثبات آنها

اثبات كره، مخروط و دايره

توضيح عبارت « و الاسطوانة »

ناتوانى مهندس از اثبات دايره

راههاى اثبات وجود دائره حقيقى

توضيح راه نخست (راه جدلى)

تضريس در سطح دايره

تضريس (دندانه دار بودن) سطح دايره

از يك نقطه نمى توان چند خط به محيط دايره رسم كرد!

امكان رسم چند خط از مركز به محيط دايره

توضيح اشكال در قالب عبارت متن

اشكال ديگر

پاسخ مصنف

جايگاه اصلى اثبات وجود دايره و ساير شكل هاى هندسى

راه نخست براى ابطال « جزء لايتجزّى»

راه ديگر براى ابطال « جزء لا يتجزّى»

مطالب صحيح در استدلال جدلى

توضيح عبارت

توضيح مطلب

برهان نخست بر اثبات دايره

توضيح برهان نخست در قالب عبارت متن

برهان دوّم بر اثبات دايره

توضيح برهان دوّم در قالب عبارت متن

توضيحى فزونتر درباره برهان

بطلان فرض ياد شده

فصل دهم

درباره مضاف

عرض بودن اضافه

اشاره اى فهرستوار به برخى مباحث (تقسيمات اضافه)

تحقيق ماهيّت مضاف و اضافه

دو نوع عروض اضافه

اختلاف محقَّق و غير محقَّق در اضافه

عروض اضافه به طور اوّلى بر كيف

جدول پيشنهادى مصنف براى اضافات

تقسيمى ديگر براى اضافه

طرفين اضافه، عرضى قائم به خود دارند

نوعى بودن وحدت اضافه در اخوّت

نوعى بودن وحدت موضوع در اضافه مختلف الطرفين

نوعى بودن وحدت موضوع در اضافه متّفق الطرفين

عذر ناموجّه

جايگاه وجود حقيقى اضافه

حقيقت اضافه

الف نظريه كسانى كه براى اضافه، وجود حقيقى قائلاند

ب نظريه كسانى كه براى اضافه، وجود حقيقى قائل نيستند

آيا اضافه وجود حقيقى دارد؟

استدلال قائلين به عقلى بودن اضافه

نظر مصنف درباره اضافه

معيار وجود خارجى داشتن يك ماهيت

سه نكته

قضاوت و داورى ميان فريقين

" معيّت" در اضافه " ابوّت" و در اضافه " عارض و معروض"

اضافات مستقل

جايگاه اصطلاح « بالقياس» در تعريف اضافه

ويژگى اضافه در خارج

توضيح عبارت متن

فصل اول

درباره متقدم و متأخر و درباره حدوث

نقطه انتقال تقدم و تأخر از معناى عرفى به معناى اصطلاحى

فرايند شكل گيرى تقدّم و تأخّر فلسفى

2ـ ترتيب صناعى در تقدم و تأخر رتبى

3ـ ترتيب اتفاقى در تقدم و تأخر رتبى

ديدگاه ها درباره رابطه ترتيبى ميان انواع تقدم و تأخّرها

انتقال ديگر در توسعه مفهومى تقدم و تأخر

تقدم و تأخر در « وجود»

1ـ ترتيب طبيعى در تقدم و تأخر رتبى

تقدم و تأخر در « وجوب»

توضيحى درباره معيّت زمانى علّت و معلول

ضرورت علّى و معلولى

سازگارى امكان عليّت با عدم عليّت بالفعل

رابطه ضرورت بالقياس ميان علّت تامّه و معلول

عدم امكان تقدم زمانى علّت تامه بر معلول

معيّت زمانى علّت تامه با معلول

تراوش معانى متعدد از تركيب جمله

ملاك علّت بودن و معلول بودن با وجود تقارن آنها

وجوه محتمل در جمله « اذا وجد كل واحد منهما وجد الآخر»

احتمال معقول در ميان احتمالات چهارگانه

توضيح متن

دفاع صدرالمتألهين در برابر اشكال مصنف

توضيح عبارت متن

بررسى احتمال سوّم و چهارم

وجوه محتمل در قضيّه « اذا ارتفع احدهما ارتفع الآخر»

حلّ شبهه معيّت علت و معلول، در عين تقدم علّت

تقدّم قوّه و فعل بر يكديگر

فصل دوم

درباره قوه و فعل قوت و عجز و اثبات ماده براى هر پديده

تحليل درباره رابطه قوّه و قدرت

شكل گيرى اصطلاح فلسفى قوّه

توضيح عبارت متن

ترادف معانى « قوّه» و « قدرت»

اصطلاح قوّه در نگاه فيلسوفان

اصطلاح دوّمى كه فلاسفه در مورد « قوّه» جعل كرده اند

موارد لحاظ فعليت

اصطلاح « قوّه» و « توان» در هندسه

تطبيق عبارت

ديدگاه متكلّمين درباره « قدرت»

مناقشه مصنف در استدلال متكلّمين

توضيح متن

اختيار و اراده دائمى

دو اصطلاح خاصّ فلسفى براى قوّه

اقسام قوّه فاعلى

قوّه نطقيه و ادراكيه به تنهايى منشأ حركت نمى شود

اراده اى كه به فاعليت فاعل ضرورت مى بخشد

توضيح متن

چگونگى تأثير فاعل هاى علمى

چگونگى تأثير فاعل هاى غير علمى

اقسام قوّه انفعالى

قوّه قريبه

اقسامِ قوايى كه مقارن با نطق و تخيّل هستند

فرق ميان عادت و صناعت

مرورى بر مباحث پيشين

تقسيم قواى فاعلى بالطبع

فرايند حدوث قوّه فاعلى

توضيح متن

محال بودن چيزى كه قوّه وجود ندارد

امكان وجود فى الغير مستلزم وجود موضوع است

نياز حادث به موضوع

پديد آمدن جسم از مادّه و صورت

اقسام فاعل

جمع بندى مطالب گذشته

وجود عاملى در ذات مفارق، در گزينش جسم براى وساطت

نقش ويژگى درونى جسم براى صدور فعل

استدلال بر مسبوقيّت هر حادثى به مادّه و مدّه

استدلال

توضيح متن

تطبيق مطلب بر اصطلاحات باب

سخن برخى ناآشنايان به مبانى فلسفى

بررسى محل نزاع در مسئله

تقدّم فعليت بر قوّه از جهات ديگر غير از زمان

نكاتى پيرامون قوّه و فعل

نخست فعليّت هاى بدون قوه

دوم لزوم فعليت داشتن عاملى كه قوّه را به فعليّت مى رساند

سوم لزوم مجانست عامل فعليت با فعليت حادث

چهارم فرآيند تحقق يافتن « ما بالقوه» از « ما بالفعل»

پنجم تقدم فعليت بر قوه در رياضيات

ششم فعليّت اشرف از قوّه است

توضيح متن

مساوقت خير با وجود و فعليّت

نيازمندى قوه به فعليّت براى خروج از قوه بودن

فصل سوم

درباره تامّ و ناقص، و مافوقِ تمام و درباره كلّ و جميع

روند شكل گيرى مفهوم فلسفى « تام»

ضرورت بحث درباره واژه هاى " تامّ" و " ناقص" و " فوق التمام"

اصل و ريشه تماميّت

تامّ و ناقص در طبيعت عدد مطرح نيست

ديدگاه حكما درباره واژه هاى « تامّ» و « ناقص»

توضيح عبارت متن

وحدت مبدء و منتهى و كثرت واسطه

مرتبه فوق التمام

مادون تمام

بررسى مفاهيم « تمام» و « كلّ» و « جميع»

اعتبارات گوناگون در اطلاق لفظ « تام» و « جميع» و « كلّ»

رابطه « كلّ» با « جميع» چگونه است؟

لزوم كاربرد الفاظ بر اساس اصطلاحات خاص

اطلاقات لفظ " كلّ"

اطلاقات « جزء»

فصل اول

درباره امور عامّه و كيفيّت وجود آنها

امور عامّه با نگاهى خاص

وجوه سه گانه درباره كلّى

تعريف جامع براى كلّى و جزئى

كلى منطقى، طبيعى و عقلى

ارتفاع نقيضين از مقام ذات ماهيت

نفى وحدت و كثرت از مقام ذات انسان

سلب مفهوم « عينيّت» و « غيريّت» از مفهوم انسان بما هو

غيريّت با عينيت انسانيّت زيد با انسانيّت عمرو

تقسيم منطقىِ قضايا

طريقه تحليل

حيوان عامّ و حيوان شخصى

نسبت ميان حيوانيّت خالص با حيوانيّت مركّب

بيان ديگر در مسئله

تغاير كلّى طبيعى با مُثُل افلاطونى

اشكال جدلى بر وجود كلّى طبيعى در اشخاص

توضيح عبارت متن

طرح اشكال همراه با استدلال بر نفى وجود كلّى طبيعى در اشخاص

پاسخ مصنف از اشكال مذكور

فرق ميان حيثيّت « لابشرطى» و حيثيّت « بشرط لائى»

مُثُل افلاطونيه طبق تعريف مصنف

حيثيت معرفت شناختى « مُثُل افلاطونى»

« وجود الهى» و « عناية الله» نكته

مشاركت شرايط مادّى با « عناية الله» در تحقق وجود طبيعى توأم با عوارض

بررسى دو حيثيّتِ متفاوتِ وجود ذهنى

كليّت در عقل به اعتبار حكايت از افراد كثير است

فرايند شكل گيرى مفهوم كلّى

فصل دوم

درباره چگونگى وجود كليّت براى طبايع كليّه و تكميل سخن درباره آن و درباره فرق ميان كلّ و جزء، و كلّى و جزئى

چشم انداز بحث در فصل دوّم

سه معنا براى كلّى در باب مفاهيم

ديدگاه صدرالمتألهين درباره ملاك كليّت

حقانيّت نظر شيخ درباره ملاك كليّت

حاصل مباحث گذشته

تحرير محلّ نزاع

تاريخچه بحث

عروض « وجود» بر ماهيت

عروض « كليّت» بر ماهيت

كلّى به اصطلاح ديگر

دفع دخل مقدّر

استدلال بر وحدت عددى مجرّدات

كثرت عددىِ مادّيات

فرض دو نوع وجود براى يك طبيعت

امتناع دو فصل براى يك ماهيّت نوعيه

امكان دو فصل براى يك طبيعت جنسى

فرق صفات اضافى با صفات غير اضافى

علم، مشتمل بر اضافه است ولى از مقوله اضافه نيست

ملاك كليّتِ يك مفهوم

ديدگاه مصنف درباره ملاك كليّت

ديدگاه صدرالمتألهين درباره ملاكِ كليّت

تأكيد استاد بر حقانيّت نظر شيخ

دو اعتبار براى صورت هاى عقلى

ديدگاه صدرالمتألهين

دفاع استاد از نظريه شيخ

دليل امكان اجتماع كلّيت و جزئيّت در يك ذات

امكان انتزاع مفاهيم كلّى تا بى نهايت

تنظير انتزاع بى نهايت مفاهيم كلّى به مفاهيم رياضى

توضيح عبارت متن

انواع اشتراكات ميان مفاهيم

تفسير ديگر كليّت از ديدگاه مصنّف

معقولات ثانيه از ديدگاه شيخ

امكان تداوم بالقوّه روند نسبت ها تا بى نهايت

مثال هايى از رياضيات

معناى تحقق طبيعت كلّى در خارج

عروضِ كليّت بر طبيعت در ذهن

فرق ميان « كلّ كلّى» و « جزء و جزئى»

امتناع اتّصاف شىء واحد به وحدت و كثرت

فصل سوم

فرق ميان جنس ومادّه

مقدّمه

فرق جنس و مادّه

كاربرد منطقى جنس و مادّه

فرق ميان جنس و مادّه در قالب مثال

ماهيت « لا بشرط مقسمى» يا طبيعت تامّ نوعى

غير قابل حمل بودن مفهوم جسميّت به معناى « بشرط لائى»

تبيين مطلب با مثالى ديگر

اعتبار « بشرط لائى» و « لا بشرطى» در فصول

ياد كردى از آنچه گذشت

توضيحى بيشتر درباره حيثيّت « لا بشرطى» و « بشرط لائى»

رابطه مادّه با صورت و رابطه هر يك با كل

رابطه جنس و فصل با نوع

تقدّم جسميّت به عنوان مادّه بر حيوانيت و عدم تقدم جنس بر آن

نكته جديد

لزوم وجود فصل در حوزه مفهومى جنس براى تماميت ماهيّت آن

دو اعتبار متقابل

همانندى عالَم عقل در تصور ماهيات با عالم عين

تعيّن بخش مفهوم مبهم اجناس جوهرى و عرضى

واكنش نفس در برابر عرضه مفاهيم نوع و جنس بر آن

تخصّص ماهيّت نوعيه به امور عرضى

بررسى امكان لحاظ هاى مختلف در اشياء گوناگون

فصل چهارم

چگونگى دخول معانى خارج از جنس در طبيعت جنس

معانى اى كه در حيطه مفهومى جنس قرار مى گيرند

عدم تحصّل مفهوم حيوان با وجود عوارض فراوان

ويژگى هاى فصل

فصل حقيقىِ جنس در نظر مصنّف

دليل اينكه فصل بايد به طور اوّلى بر جنسْ حمل شود

استدراكى براى مطلب گذشته

عروض مفهومى بواسطه مفهوم اخصّ و اعم

نگاهى ديگر به فرايند شكل گيرى فصل

ملاك تحقّق نوعيّت

امكان تحقّق فصل از ناحيه مادّه

مرورى دوباره بر ويژگى هاى فصل

عوارضى كه با غايت نوعيه مناسبت دارند

بحث نخست اعراض لازم و غير لازم

بحث دوّم

امور متباين با حمل شايع قابل حمل بر يكديگرند

نيازمندى و بى نيازى طبيعت جنسى نسبت به اعراض

فصل پنجم

بحثى درباره نوع

انواع عوارض مشخّصه

فصل ششم

تعريف حقيقت فصل و بيان حقيقت آن

فرق ميان فصل مواطاتى و فصل اشتقاقى

فصل، تحت هيچ مقوله اى نيست تا نيازمند جنس باشد

عرضى بودن جوهريت براى ناطق

توضيح بيشتر

تمايز ذاتى بسائط از يكديگر

ذاتى بودن مفهوم جنس نسبت به نوع

مسامحه اى در تعبير مصنّف

علم ما از خارج به لزوم جوهريتِ ناطق

توجيه نظر شيخ

رابطه فصل با جنس و نوع

بى نيازى فصل براى امتياز از نوع به فصل ديگر

فصل اشتقاقى

بررسى مقدّماتى كه شبهه مستشكل، مشتمل بر آنها است

فصل الجوهر جوهر، و فصل الكيف كيف

معناى فصل مواطاتى

مناقشه در دستگاه جنس و فصل

فصل هفتم

تعريف مناسبت حدّ و محدود

نماد فصل

رابطه فصل حقيقى با جنس

انواع اتحاد

اتحاد جنس و فصل

نگاهى دوباره به رابطه جنس و فصل

موارد يگانه شدن جنس و فصل

رابطه ميان حدّ و محدود

رابطه جنس و فصل با حد

نگاهى به حقيقت حدّ

وحدت و كثرت مفاهيم ماهوى

مختار ما در شناخت ماهيات

فصل هشتم

درباره حدّ

توضيح عبارت متن درباره « حدّ»

كاربرد « ماهيّت» و « صورت» در بسايط و مركّبات

كاربُرد حدّ و ماهيّت در كلّى و فرد

اشكال و پاسخ

چكيده بحث

« ما يقال فى جواب ما هو» و « ما به الشىء هو هو»

اختصاص حدّ به ماهيّات كلّى

ناممكن بودن حدّ حقيقى براى شخص

بررسى عبارت متن

فصل نهم

اجزاى حدّ و اجزاى نوع

تقدّم شناخت اجزا بر كل؛ و برعكس

توضيح اشكال

پاسخ اشكال

جايگاه اجزا در مجموعه مادّه و صورت

دفع دخل

پاسخ بخش دوم مسئله در كلام شيخ

تفاوت مثال هاى سه گانه

1 فرق ميان مثال « اصبع» با دو مثال هندسى

2 فرق ميان دو مثال هندسى

تعريف زاويه مسطّحه و توضيح واژه هاى « قيام» و « ميل»

رابطه ميل با خط اعتدال

تعريف ديگرى از زاويه كه نيازمند قائمه نيست

پاسخ مصنف از بيان فوق

فهرست اعلام

شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٣٦ - نيازمندى قوه به فعليّت براى خروج از قوه بودن