شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٠٠ - شبهه همانندى عقل فعال با « طبيعة الانسان»

حُكْمُها حُكْمَ سائِرِ الْمَعْقُولاتِ مِنَ الْجَواهِرِ اِلاّ في شىء واحِد وَهُوَ اَنَّ تِلْكَ تَحْتاجُ اِلى تَقْشيرات [١] حَتّى يَتَجَرَّدَ مِنْها مَعْنىً يُعْقَل، وَهذا لا يَحْتاجُ اِلى شَىء غَيْرِ اَنْ يُوجَدَ الْمَعْنى كما هُوَ، فَتَنْطَبِعُ بِهِ النَّفْسُ.

شبهه همانندى عقل فعال با «طبيعة الانسان»

ممكن است كسى در مقام تشكيك بگويد: گويا شما فرض كرده‌‌ايد كه اگر چيزى بخواهد با عقل فعالاتحاد يابد بايد عقل فعال تنها با آن اتحاد پيدا كند و با هيچ چيز ديگرى اتحاد پيدا نكند. به عبارت ديگر: شىء واحد نمى‌‌تواند در اشياء كثيره، موجود شود. در حالى كه اينچنين نيست. زيرا، عليرغم اينكه طبايع، واحد هستند؛ امّا در افراد متعدد موجود مى‌‌شوند. چنانكه «طبيعة الانسان» با وجود اينكه طبيعت واحد است، هم در ذهن و هم در زيد و هم در عمرو موجود است.

در مورد عقل فعال نيز چنين مطلبى را قائل شويد. بگوييد عقل فعال هم عليرغم اينكه موجود واحدى است، هم در نفسِ زيد و هم در نفس عمرو و بكر... تحقق مى‌‌يابد، يعنى هر كس كه بدان علم پيدا كند، با آن اتحاد مى‌‌يابد. (در واقع با اين بيان مى‌‌خواهد در اشكالِ دوّم، شبهه كند و بگويد اشكال دوّم وارد نيست)

بنابراين، اينكه شما مى‌‌گوييد عقل فعالِ واحد، نمى‌‌تواند براى چند نفس، صورت واقع شود؛ مى‌‌گوييم چنين چيزى اشكال ندارد؛ و ممكن است شىء واحد براى اشياء كثيره، صورت قرار گيرد. نه تنها شىء واحد مى‌‌تواند در اشياء كثير تأثير كند؛ بلكه مى‌‌تواند براى اشياء كثيره، صورت واقع شود!